Een zee aan tegenstrijdigheden

Een zee aan tegenstrijdigheden

De in Bonn gevestigde en toonaangevende wetenschappelijke uitgever Forschung & Lehre (‘Alles was die Wissenschaft bewegt’, het meest verspreide tijdschrift voor universiteits- en wetenschapsbeleid in Duitsland), kwam een goed jaar terug – op de 175e verjaardag van Friedrich Nietzsche – met een toegankelijk artikel over Nietzsche en zijn weerklank in de huidige tijd. Redacteur Friederike Invernizzi interviewde Elmar Schenkel, Professor voor Anglistik aan de Universiteit van Leipzig en tevens directielid van de in Röcken gevestigde ‘Nietzsche Verein’. Met de titel ‘Een zee aan tegenstrijdigheden’ kregen 34.000 abonnees een tip van de sluier over de betekenis van Friedrich Nietzsche gelicht. Forschung & Lehre, in de persoon van Friederike Invernizzi, was zo aardig om mee te werken aan de publicatie voor deze website. Onderstaand het artikel dat ik nu, ruim een jaar na publicatie, heb vertaald met afsluitend een link naar het Duitse origineel:

Friedrich Nietzsche werd 175 jaar geleden geboren. Professor Elmar Schenkel spreekt over de kracht van het ‘natuurgeweld Nietzsche’ en zijn uitwerking tot op de dag van vandaag.

F & L: Friedrich Nietzsche heeft de filosofie als geen ander gevormd. Hij schreef over zichzelf: “Op een dag zal de herinnering aan iets geweldigs in verband worden gebracht met mijn naam, aan een crisis als geen op aarde.” Wat is de betekenis van Friedrich Nietzsche vandaag?

Elmar Schenkel: Friedrich Nietzsche’s denken is nog steeds erg actueel en speelt een zeer belangrijke rol in sociaal-politieke kwesties. De meeste mensen zijn zich hier zeker niet van bewust. Nietzsche schreef over de huidige groeiende emoties in openbare discussies, de wrok en polarisaties in veel debatten, vooral in de politiek, maar ook in de filosofie. Dat maakt hem voor ons ook vandaag zo controversieel. Zijn denken had revolutionaire effecten op wereldschaal. De groeiende woede over politieke systemen in de wereld, over onrecht, de conflicten tussen religies, steeds weer speelt het denken van Friedrich Nietzsche een grote rol. Sommige revolutionaire bewegingen over de hele wereld zijn terug te voeren op Nietzsche. De Indiase historicus Pankaj Mishra noemt Nietzsche de motor in een boze wereld die wereldwijd leidde tot antiwesterse bewegingen en het einde van het kolonialisme, maar ook tot fascisme en imperialisme. Het Amerikaanse roofkapitalisme (Ayn Rand) beroept zich op hem, evenals linkse filosofen, poststructuralisten en rechtse partijen die voor raszuiverheid pleiten. Nietzsche is in feite een spiegel waarin de heksenketel van het heden zich scherp aftekent en wordt gespiegeld.

Elmar Schinkel (Professor voor Anglistik in Leipzig)

Helaas is Nietzsche tegenwoordig bij velen alleen bekend vanwege de verschillende citaten waarin hij enkele van de vooroordelen van zijn tijd overbrengt, zoals: “Als je naar een vrouw gaat, vergeet dan de zweep niet”. Als je goed kijkt, is deze quote een stuk complexer dan je denkt. Ook ironisch want op de beroemde foto is het Lou Salomé die twee mannen met een karretje de zweep geeft: Nietzsche en zijn vriend Paul Rée. En het citaat bevat nog meer interpretatiemogelijkheden. Nietzsche was niet alleen een filosoof, maar ook een literair auteur die met lezers en rollen speelde. Andere citaten zijn te vinden op T-shirts of koffiemokken: “Wat me niet doodt, maakt me sterker” of “Je moet chaos in je hebben om een ​​dansende ster te kunnen baren”. Nietzsche is een grote bron van citaten, ook in de populaire cultuur. Dit komt door zijn aforistische manier van denken: kort, scherp, kwaadaardig, puntig, poëtisch.

F&L: In hoeverre beïnvloedt Nietzsche hoe we denken en voelen in de huidige samenleving?

Elmar Schenkel: Nietzsche hield ervan om systemen open te breken en door te breken, hij was de “systeemvijand” bij uitstek. Hij provoceert herhaaldelijk in zijn geschriften. Veel mensen van over de hele wereld voelen zich op de een of andere manier bevrijd door Nietzsche te lezen. Voor hem ging het over tegenspraak en vertrek, ook al probeerde hij later zijn eigen concepten (‘Übermensch’, ‘De eeuwige terugkeer van het gelijke’) wat meer vast te stellen. Dit was echter nooit echt overtuigend. In Zuid-Amerika waar veel mensen worden beperkt door bepaalde sociale en religieuze morele concepten, is het lezen van Nietzsche een grote troef. Vergelijkbaar met de geheime Nietzsche-lezers in de Sovjet-Unie of de DDR. Anderen zeggen dat Nietzsche hen hielp hun ware ik te laten zien. Nietzsche speelt altijd een rol als mensen proberen zichzelf als individu te realiseren. Dat kan ook betrekking hebben op groepen. In het algemeen denk ik dat Nietzsche’s gedachten een soort bedwelming teweegbrengen – die goed en slecht kan eindigen, afhankelijk van wie er dronken van wordt.

F&L: Nietzsche beschreef altijd zijn verlangen om waakzaam en alert te zijn. Tegelijkertijd draaide zijn denken om de kwetsbaarheid van mensen die zichzelf ter gronde zouden richten als ze de waarheid zouden kennen, als die zou bestaan….

Elmar Schenkel: Nietzsche leed er zelf onder. Hij was op veel manieren verdeeld. Een zoeker naar de waarheid en iemand die de waarheid vervloekte. Een levensbevestigende vijand van het leven. Denk alleen eens aan zijn vreselijke uitspraken dat de zwakken vernietigd zouden moeten worden. Hij zou de eerste zijn geweest die de nazi’s tot euthanasie zouden hebben gebracht.  Nietzsche is een zee aan tegenstrijdigheden en men wordt vaak weggespoeld door de golven van zijn denken. Soms heb ik het gevoel dat het net als de natuur zelf is, die we net zo vrezen en liefhebben en die vaak toeslaat zonder rekening te houden met mensen of gevoelens, bijvoorbeeld tijdens vulkaanuitbarstingen of kosmische gebeurtenissen. Volkomen onmenselijk, deze natuur, deze Nietzsche.

“Nietzsche is een zee van tegenstrijdigheden en men wordt vaak weggespoeld door de golven van zijn denken.”

F&L: Nietzsche valt in zijn teksten op vanwege zijn polemiek. Hij schopte tegen vele zere benen van overtuigingen en ideeën….

Elmar Schenkel: Zijn filosofie is gebaseerd op de kritische benadering van veel waarden in onze samenleving. Het probleem is dat als deze waarden verdwijnen, er niet veel overblijft. Nietzsche ontwierp geen “tegensysteem”, d.w.z. niet wat er zou gebeuren als God dood is en alle waarden geen rol meer spelen. Met Nietzsche begint een nieuw tijdperk: het wordt zelfverantwoordelijkheid genoemd van de persoon die niets hogers meer kent, niet langer een entiteit dat boven zichzelf uitstijgt.

Standbeelden bij het graf van Nietzsche

F&L: Welke betekenis heeft Nietzsche vandaag de dag voor het zelfbeeld van de wetenschap? Kan men hem beschouwen als een scepticus die altijd heeft gewezen op het voorlopige karakter van het feitelijke?

Elmar Schenkel: Nietzsche wordt ervan beschuldigd de hele ‘feitenwereld’ te hebben weggevaagd. Naar mijn mening was het echter een noodzakelijke handeling in de tijd van Nietzsche om verder te gaan dan alleen de waarneming van het feitelijke. Daarmee scherpt hij de visie op taal als bemiddelaar tussen dingen en mensen aan. Nietzsche zei: “Dus wat is de waarheid? Een mobiel leger aan metaforen”. In de 20e eeuw erkende de taalfilosofie, maar bijvoorbeeld ook de natuurkunde, dat zelfs de meest formele wetenschappen, of wellicht vooral zij, afhankelijk zijn van metaforen, beelden en taalvergelijkingen om zichzelf begrijpelijk of ook onbegrijpelijk te maken. Denk aan het beeld van de “Big Bang”. De feiten zelf zijn ongrijpbaar geworden, bijna onuitsprekelijk. Ik denk dat we nog dichter bij het feitelijke moeten komen. Scepsis en de afstand tot wat er is en wat erover wordt gezegd, zijn belangrijk zodat we verder wetenschappelijk kunnen blijven werken.

F&L: Nietzsche wees erop dat de wetenschap de waarheid wil achterhalen. Maar daarbij is meer fantasie aan het werk dan de wetenschap zelf graag toegeeft. Wat bedoelde hij daarmee? Welke rol speelt dat tegenwoordig voor de wetenschap?

Elmar Schenkel: “Feiten in plaats ‘fake’” is al langer een slogan. Ik ben daar erg sceptisch over. Want wat zijn feiten? Ook zij zijn gemaakt, geconstrueerd, getransporteerd. Desalniettemin moeten we uitgaan van gegevenheden, we mogen het concept van een realiteit niet laten vallen. We moeten – en dat zou de toepassing van Nietzsche vandaag zijn – altijd op de hoogte zijn van de interpretatie en deze bekritiseren, verrijkt met andere feiten. Bruikbare metaforen spelen zelfs – of vooral – in de theoretische fysica een belangrijke rol. Maar het zijn maar modellen en we moeten ze altijd kritisch bekijken en bedenken dat andere modellen ook consistent kunnen zijn. Modellen zijn benaderingen van feiten van verschillende niveaus.

“We moeten altijd op de hoogte zijn van de interpretatie van de feiten.”

F&L: Nietzsche sprak over “onverteerbare kennisstenen”. Denken we tegenwoordig teveel in resultaten vanuit het standpunt van Nietzsche?

Elmar Schenkel: Nietzsche’s denken moet je als een proces zien. In zijn duizenden aforismen en memo’s zijn we getuige van een intens denkproces dat overeenkomstige impulsen in alle richtingen kan opwekken. Het is een grote brainstorm voor hem, soms verandert deze in een ‘shitstorm’ als hij het opneemt tegen zijn favoriete vijanden. De kennis moet “verteerbaar” zijn, hij denkt vaak fysiologisch. Inzichten moeten ook goed zijn geformuleerd en stijl hebben, willen ze werken. Zo is ook zijn eigen wijze van schrijven. Hij is meer dan filosoof vooral ook een groot schrijver. Martin Walser noemde hem de grootste Duitse schrijver onder de denkers. Nietzsche bestudeerde niet voor niets de Franse moralisten en Montaigne. Net als Heraclitus behoort hij tot de poëtische filosofen. En die houden van het aforistische, het onvoltooide, het verkennende.

F&L: Nietzsche vertegenwoordigde een zeer ‘aristocratisch concept van onderwijs’. Wat kunnen we ons daar vandaag bij voorstellen?

Elmar Schenkel: Onderwijs is elitair voor Nietzsche. Hij zou democratisering hebben afgewezen omdat de kuddedieren aan de macht zouden zijn gekomen. Volgens hem verdienen alleen de besten en de begaafden het om kennis te verwerven en te verspreiden. Reeds in 1870-1880 wond hij zich op over het onderwijs in Duitsland, dat langzaam maar zeker onbeduidend werd. In plaats van vandaag boos te worden over zo’n verwerpelijk standpunt, zouden we moeten kijken wat we ervan kunnen leren voor onze massa-universiteit. Ik denk dat we het leersysteem beter moeten afstemmen op de respectievelijke talenten, hoewel dit niet hiërarchisch kan. Maar dat is een lang debat. In elk geval mikte Nietzsche op een soort intellectuele adel, niet op bloedadel zoals deze in zijn tijd nog regeerde en waar hij niets mee uit te staan had. Hoewel: hij wilde graag een Poolse graaf worden, en zag ook zijn stamboom als zodanig. Hij was op zoek naar het aristocratische en geloofde altijd dat hij iets bijzonders was.

F&L: Nietzsche werd vaak misbruikt voor verschillende ideologieën, onder andere door de nationaalsocialisten vanwege hun idee van de “Übermensch”. Hoe kon dit gebeuren?

Elmar Schenkel: Iedereen die slechts één kant van Nietzsche belicht om argumenten te creëren, misbruikt hem. De meesten van hen doen, ikzelf soms ook. Maar de nazi’s op een buitengewone wijze. Nietzsche’s zus, Elisabeth Förster-Nietzsche, een ongeëvenaarde antisemiet en nationalist, koppelde haar broer aan het fascisme toen ze zijn geschriften publiceerde. Ze vervalste passages en misbruikte hem al tijdens de Eerste Wereldoorlog voor propagandadoeleinden – hij die nationalisme en racisme haatte, die een vijand was van antisemitisme. Aan de andere kant had hij ook zijn aanvallen tegen de zwakken en koesterde hij nationale vooroordelen, bijvoorbeeld tegen de Britten. Men zou de ijsbergtheorie op hem kunnen toepassen: het bovenste deel van zijn denken was ingenieus, inspirerend, profetisch. Het onderste deel (hoeveel procent wil ik niet uitrekenen) maakte onderdeel uit van zijn tijd – een vrouwen hatende, antidemocratische, mannelijke en krakende 19e eeuw.

‘Het bovenste deel van zijn denken was profetisch, het onderste deel maakte onderdeel uit van zijn tijd.’

F&L: Nietzsche werd ook gevormd door de zogenaamde Duitse kenmerken zoals melancholie, zwaarte van gedachten, het pathetische en de diepgang. In hoeverre spelen deze een rol in zijn denken?

Elmar Schenkel: Nietzsche was lange tijd nauw verbonden met Richard Wagner en zijn vrouw, wiens muziek Duitse zwaarte en pathos belichaamt. De confrontatie met hem en het idee van “zwaar bloed” zorgden ervoor dat Nietzsche de voorkeur gaf aan de Franse componisten, de relatief lichtere muziek en de meer operette achtige, de Italiaanse. Hij moest ook uit zijn eigen ‘schulp’ klimmen. Je moet je voorstellen in welke familie Nietzsche werd geboren: elf generaties voor hem waren er pastoors en hij groeide alleen op tussen vrome vrouwen. In zijn geschriften klaagt hij over de Duitse zwaarte, de biergelukzaligheid enzovoort. Toch heeft hij er zich toe te verhouden. De ijsberg theorie geldt ook hier.

Geboortehuis van Nietzsche in Röcken

F&L: Welke rol speelt waanzin bij Nietzsche?

Elmar Schenkel: De waanzin was natuurlijk al in potentie in hem, al voor zijn opname in de kliniek, in de laatste vijf jaar voor de uitbraak in Turijn. Je ziet dan al een aanzienlijk verlies van sociale relaties en het ontstaan ​​van vreemde fantasieën. Heden ten dage is er onenigheid over de mate waarin dit zijn filosofisch denken heeft beïnvloed. In zijn geschriften haalt hij waanzin aan als een romantische geniale cultus, aan de andere kant ziet hij de bliksemachtige aanvallen van waanzin als een vorm van kennis. Ook hier zichzelf tegensprekend.

F&L: Nietzsche stond ook bijzonder dicht bij de psychologie …

Elmar Schenkel: Ja, het onbewuste speelde een grote rol voor hem, dus hij zit ook hier weer in de traditie van de romantici. Het is ook interessant dat Sigmund Freud de omgang met Nietzsche vermeed omdat daar veel overlap was. Schopenhauer, zijn vroege idool, was vanaf het begin een psycholoog. Bij Freud is het ego, net als bij Nietzsche, een samengestelde structuur, dynamisch, onstabiel, verdeeld. Geleid door drijfveren, instincten, amorele overlevingspatronen. Zowel Freud als Nietzsche onderzochten het ego als een illusie. Nietzsche is overigens een sterke psychologische denker, heel anders dan Marx. Het individu staat op de voorgrond. In wezen vullen Marx en Nietzsche elkaar perfect aan, ongeacht hun verschillen.

‘Omdat Nietzsche zo controversieel is, hebben we met hem te maken. We moeten ook onze eigen vooroordelen onder ogen zien.’

F&L: Hoe is de belangstelling voor Nietzsche in Duitsland de afgelopen jaren veranderd?

Elmar Schenkel: Als je naar Oost-Duitsland kijkt, moet je zeggen dat er een fundamentele interesse in Nietzsche is, aangezien hij persona non grata was tijdens het DDR-tijdperk. Hij was verboden en er rustte een taboe op hem. Er is dus veel in te halen. Ook daarover geven onze brieven aan Nietzsche informatie, geschreven door mensen die in de DDR zijn opgegroeid. Ik vond het belangrijk dat deze perspectieven worden getoond. Er zijn een paar mensen over heel Duitsland die een prominente rol spelen bij Nietzsche, zoals Peter Sloterdijk en Rüdiger Safranski, die een biografie over Nietzsche schreef. Andreas Urs Sommer, Ralf Eichberg en een flink aantal jongere onderzoekers zoals Corinna Schubert moeten ook worden genoemd. In Duitsland zijn de mensen echter over het algemeen erg voorzichtig omdat de nationaalsocialisten hem voor hun eigen doeleinden hebben misbruikt. Joschka Fischer, die waarschijnlijk twee keer in Röcken was, schreef in het gastenboek bij een bezoek aan het monument dat hij twijfels houdt. En daarin heeft hij gelijk. Het probleem met de studie naar Nietzsche op de universiteit is dat er nu een algemene stemming is die de omgang met hem als politiek rechts beschouwt. Dit is eigenlijk prehistorisch gedrag: een taboe op benadering. Juist omdat Nietzsche zo controversieel en tegelijkertijd buitengewoon stimulerend is, hebben we met hem te maken. We moeten ook onze eigen vooroordelen onder ogen zien. Hij kan hierbij erg behulpzaam zijn. Omdat zijn manier van denken anti-ideologisch is, tot op het punt van waanzin, omdat hij overal in zijn denken vooroordelen blootlegt. Wat niet betekent dat hij er zelf geen heeft.

F&L: Is daarom de wetenschappelijke studie van Nietzsche actueel en belangrijk?

Elmar Schenkel: De academische studie van Nietzsche heeft veel vruchtbare kanten. Ten eerste belichaamt hij als geen ander het denken van zijn tijd en buiten dat ook in alle tegenstrijdigheden. Ten tweede is hij met zijn levensloop representatief voor een heel tijdperk van cultuurgeschiedenis: geleerde, componist, antichrist, dichter, denker, genie, de relatie met Richard Wagner, waanzin, een uitdaging voor kunst en filosofie, voor levensplannen. Ten derde is de omgang met Nietzsche in de 20e eeuw een weerspiegeling van een ideologisch strijdtoneel: het begint met de Nietzsche-cultus rond 1900, leidt tot de Amerikaanse ‘Superman’, vervolgens naar de nazi’s, de taboes in het Oosten en naar het poststructuralisme. Wereldwijd – zo blijkt uit onze brieven – is hij waarschijnlijk de meest populaire filosoof van allemaal. We leren iets over de respectieve culturen door de manier waarop Nietzsche ze verwerkt. Iedereen die zich wetenschappelijk met Nietzsche bezighoudt, leert en herkent veel over zichzelf en zijn eigen tijd.

Einde van het artikel van Friedrike Invernizzi. Voor wie het artikel in het Duitse origineel wil lezen: https://www.forschung-und-lehre.de/zeitfragen/ein-meer-aus-widerspruechen-2194/

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *