Nietzsche als elementair deel

Nietzsche als elementair deel

Wat is de mens? De samenstelling van de vragen die Kant in zijn ‘Kritik der reinen vernunft’ en ‘Kritik der praktischen Vernunft’ al enige tijd voor Nietzsche centraal stelde; wat kan ik weten? Wat moet ik doen? Wat mag ik hopen? Wanneer ik deze vragen loslaat op leven en werk van Nietzsche dan kan ik moeilijk om het idee heen dat de diepte van zijn denken, omfloerst met deze vragen niet anders dan tot zijn waanzin heeft kunnen leiden. Gelukkig zijn er ook aardse en medische theorieën voorhanden zoals de ‘progressieve paralysis’ om de fysieke en psychische instorting van Nietzsche te duiden. Maar toch…

nietzsche-pvt

In de serie ‘Elementaire deeltjes’ van de Amsterdam University Press, kwam begin dit jaar uit de handen van Paul van Tongeren het boekje ‘Nietzsche’ uit. Een toegankelijk boekwerkje en een heldere uiteenzetting over Nietzsche. Zijn leven, werk en plek in de wereld. Een geslaagd boek uitgaande van de doelstelling van de AUP om een bepaald onderwerp in de meest beknopte vorm volledig uit te diepen. Over Paul van Tongeren hoef ik hier verder niet uit te weiden. In mijn blog komt hij her en der al eens vaker voorbij. Het was voor mij dan ook geen verrassing om in zijn “Nietzsche” veel te lezen over het nihilisme. Zie hiervoor ook mijn blogbijdrage (11 jan. 2015) over zijn studie “het Europese nihilisme, Friedrich Nietzsche over een dreiging die niemand schijnt te deren”.
europese-nihilisme-pvtEn waarom ook niet. Dat God dood is is misschien ook al weer een dode gedachte (alhoewel voor menigeen nog lange niet) en de wil tot macht is ook al ontmaskerd. Maar het wezen van het nihilisme dat als voedingsbodem voor menig zingeving en antwoord in zoektochten naar de waarheid opduikelt, blijft hardnekkig aan ons kleven. Antwoorden die niet hier maar daar liggen. Werkelijkheden die alleen maar bereikt kunnen worden door religie, moraal, wetenschap of kunst. Het pessimisme van de oude Grieken, althans wanneer we het als pessimisme willen betitelen, ging al eens uit van de gedachte dat de werkelijkheid een onkenbare chaos is, het leven geen intrinsiek doel kent en in die zin de geschiedenis ons dus verder niets leert. Ze toverden een hoop Goden ten tonele die veel van onze driften en verlangens voorstelden tegen het decor van de voortgaande tragedie dat het ongekende bestaan nu eenmaal is. Van Tongeren noemt de voortgaande negatie van dit besef zelfs een verdedigingsmuur. Een mooie betiteling van de bescherming die religie en filosofie al eeuwen in zich draagt. Chaos en doelloosheid onder het tapijt geveegd door beloftes, aannames, antwoorden; sluitstenen van een ‘hopeloos doorvragen waar niemand wijzer van wordt’.  Van Tongeren weet het nihilisme in het werk van Nietzsche overzichtelijk te duiden door het in drie fases uiteen te rafelen. Deze eerste ‘pessimistische’ fase, dan de ontkenning van dit aardse bestaan door de Socratici en vervolgens het opnieuw ‘waardeloos’ worden van de antwoorden die de instituten ons gegeven hebben. Jezus en Plato komen in de tweede fase op het toneel als brengers van antwoorden die niet hier maar daar liggen. De dialectiek en vragen van de leerlingen rondom Socrates als ook bij de vragen van de apostelen aan Jezus kenmerken zich door twijfel en behoefte aan duiding rondom een eindpunt. Een totaal eindideaal: zo is het en niet anders. Een waarheid die niet nu en hier bereikbaar is maar wel voor later en voor hen die het willen aannemen.

En als we dan de boodschappers dood hebben verklaard, kunnen we dan nog verder? Is die ter dood veroordeling ook niet onderdeel van onze jacht naar de waarheid? Hier was Nietzsche m.i. zijn tijd ver vooruit en misschien blijft hij wel de denker die altijd ‘postuum geboren’ wordt. Want als we daadwerkelijk elk fundament onder ons weggeslagen hebben waarom hebben we dat dan gedaan? En hoe?

thus-spoke-zarathustraUit de bekende Zarathustra rede van de dwaze mens haalt v. Tongeren een deel aan: “Maar hoe hebben we dit gedaan? Hoe konden we de zee leegdrinken? Wie gaf ons de spons om de hele horizon weg te vegen? Wat deden we, toen we deze aarde van haar zon losmaakten? Waarheen beweegt ze zich nu? Waarheen bewegen wij ons? Weg van alle zonnen? Vallen we niet voortdurend? Zowel naar achter als naar opzij, als naar voren, naar alle kanten? Is er nog een boven en onder? Dwalen we niet als door een oneindig niets? Ademt ons niet de lege ruimte aan? Is het niet kouder geworden? Komt niet steeds meer de nacht en meer nacht? Moeten niet reeds voor de middag de lantaarns ontstoken worden? Horen we nog niets van het lawaai van de doodgravers die God begraven? Ruiken we nog niets van de goddelijke verrotting? –ook Goden vergaan!

Ook na de dood van God zullen gelovigen én ongelovigen tegen beter weten in op zoek blijven gaan naar de waarheid. De worsteling van Nietzsche, zijn profetie, blijft ons achtervolgen ook hier en nu in de 21e eeuw. Een tijdperk dat zo vol staat van moderniteit die ons echter geen millimeter verder brengt, behalve dan het geloof in de vooruitgang en de technologie (zie ook mijn blog van 25 augustus jl.).

Voor Nietzsche komen andere typeringen om de hoek kijken. De cultuur die door de doodverklaring verder in verval zal raken, het nihilisme als decadentie van die cultuur, de ziekte die overwonnen moet worden en hijzelf als arts van die zieke cultuur. De ziekte die hij als nihilisme gediagnosticeerd heeft en die Nietzsche zelf overwonnen heeft. De ziekte die zich uit door het hiernamaals of een ander (transcedent) ideaal te laten prevaleren boven het hier en nu van het fysieke en zintuiglijke. Op zijn kermerkende wijze laat Nietzsche zijn Zarathustra in hoofdstuk vier zeggen: Ich beschwöre euch, meine Brüder, bleibt der Erde treu und glaubt Denen nicht, welche euch von überirdischen Hoffnungen reden! Giftmischer sind es, ob sie es wissen oder nicht. Verächter des Lebens sind es, Absterbende und selber Vergiftete, deren die Erde müde ist: so mögen sie dahinfahren! Einst war der Frevel an Gott der grösste Frevel, aber Gott starb, und damit auch diese Frevelhaften. An der Erde zu freveln ist jetzt das Furchtbarste und die Eingeweide des Unerforschlichen höher zu achten, als der Sinn der Erde!

De ontmaskering van het Christendom laat Nietzsche ook terugkomen in zijn harde aanvallen op Paulus. Geloof, hoop en liefde als zachte eufemismen voor een verbod op twijfel en kritisch nadenken, het ondanks alle inzichten vasthouden aan een zinloos leven en tot slot de Christelijke verpakking van onze wil tot macht (van Tongeren spreekt hier over haat maar daar heb ik –misschien- een andere visie.). Om daar terecht op te laten volgen dat er maar één Christen is geweest en dat was Jezus zelf. Helaas waren het figuren als Paulus die de zaak optekenden en niet mensen als Dostojevski die met een veel grotere psychologisch benul de boodschap van Jezus zouden hebben vertaald.

de-vrolijke-wetenschapIn het boekje haalt van v. Tongeren een citaat uit de Vrolijke Wetenschap aan uit aforisme 110. Ik zet een kort stukje dat ervoor staat er bij en geef de voorkeur aan het Duits: ‘Von da an war nicht nur der Glaube und die Überzeugung, sondern auch die Prüfung, die Leugnung, das Mißtrauen, der Widerspruch eine Macht, alle »bösen« Instinkte waren der Erkenntnis untergeordnet und in ihren Dienst gestellt und bekamen den Glanz des Erlaubten, Geehrten, Nützlichen und zuletzt das Auge und die Unschuld des Guten. Die Erkenntnis wurde also zu einem Stück Leben selber und als Leben zu einer immerfort wachsenden Macht: bis endlich die Erkenntnisse und jene uralten Grundirrtümer aufeinander stießen, beide als Leben, beide als Macht, beide in demselben Menschen. Der Denker: das ist jetzt das Wesen, in dem der Trieb zur Wahrheit und jene lebenerhaltenden Irrtümer ihren ersten Kampf kämpfen, nachdem auch der Trieb zur Wahrheit sich als eine lebenerhaltende Macht bewiesen hat. Im Verhältnis zu der Wichtigkeit dieses Kampfes ist alles andere gleichgültig: die letzte Frage um die Bedingung des Lebens ist hier gestellt, und der erste Versuch wird hier gemacht, mit dem Experiment auf diese Frage zu antworten. Inwieweit verträgt die Wahrheit die Einverleibung? – das ist die Frage, das ist das Experiment.’ Of anders gezegd: als alles dan gelegitimeerd is omdat het ondergeschikt is aan onze kennis over de waarheid, hoeveel waarheid verdraagt dan die zoekende mens. Die dwalende cultuur?

Paul van Tongeren sluit het boekje af door nog eens met een ‘hamertje’ te focussen op de misinterpretaties en vele tijdrovende maar misleidende acties die de zus van Nietzsche in de laatste jaren van diens leven en in veel jaren daarna, heeft uitgevoerd. De “lama” zoals Nietzsche haar interpreteerde. Ik zou overigens liever voor ‘antisemitische bakvis’ gaan. Tot slot nog een mooie afsluiting door de keuze van een gedicht uit de Zarathustra. Een gedragen gedicht zou ik willen zeggen en daarom hier zowel in het Nederlands als in de originele versie:

roofvogel

 

Zwischen Raubvögeln.

 

Wer hier hinabwill,

wie schnell

schluckt den die Tiefe!

– Aber du, Zarathustra,

liebst den Abgrund noch,

tust der Tanne es gleich? –

 

Die schlägt Wurzeln, wo

der Fels selbst schaudernd

zur Tiefe blickt -,

die zögert an Abgründen,

wo Alles rings

hinunter will:

zwischen der Ungeduld

wilden Gerölls, stürzenden Bachs

geduldig duldend, hart,

schweigsam, einsam …

 

Einsam!

Wer wagte es auch,

hier Gast zu sein,

dir Gast zu sein?…

Ein Raubvogel vielleicht:

der hängt sich wohl

dem standhaften Dulder

schadenfroh ins Haar,

mit irrem Gelächter,

einem Raubvogel-Gelächter …

 

Wozu so standhaft?

– höhnt er grausam:

man muss Flügel haben,

wenn man den Abgrund liebt …

man muss nicht hängen bleiben,

wie du, Gehängter! –

 

Oh Zarathustra,

grausamster Nimrod!

jüngst Jäger noch Gottes,

das Fangnetz aller Tugend,

der Pfeil des Bösen!

Jetzt –

von dir selber erjagt,

deine eigene Beute,

in dich selber eingebohrt …

Jetzt –

 

einsam mit dir,

zwiesam im eignen Wissen,

zwischen hundert Spiegeln

vor dir selber falsch,

zwischen hundert Erinnerungen

ungewiss,

an jeder Wunde müd,

an jedem Froste kalt,

in eignen Stricken gewürgt,

Selbstkenner!

Selbsthenker!

 

Tussen roofvogels

 

Wie hier naar beneden wil

hoe snel

slokt de diepte hem op!

-Maar jij, Zarathustra,

houdt zelfs nog van de afgrond,

lijk je op een dennenboom?-

 

Die slaat zijn wortels daar

waar zelfs de rots met huiver

in de diepte kijkt-,

die draalt nog bij afgronden,

waar alles om hem heen

naar beneden wil:

tussen het ongeduld

van ruisend gruis, ’n neer stortende beek

wacht hij geduldig duldend, hard,

zwijgzaam, eenzaam…

 

Eenzaam!

Wie zou het ook wagen,

hier gast te zijn,

Jouw gast te zijn?…

Een roofvogel misschien:

die waagt zich wel

met leedvermaak in het haar

van de standvastige dulder,

met een waanzinlach,

een roofvogellach…

 

Waartoe zo standvastig?

-hoont hij wreed:

je moet vleugels hebben als je van afgronden houdt…

je moet niet blijven hangen,

zoals jij, gehangene! –

 

Oh Zarathustra,

Wreedste Nimrod!

Eerst jaagde je op God,

het vangnet van alle deugd,

de pijl van het kwaad!

Nu –

Word je door jezelf opgejaagd,

je bent je eigen buit,

hebt in je zelf gestoken

Nu –

 

eenzaam met jezelf,

tweezaam in het eigen weten,

tussen honderd spiegels

voor jezelf vals,

tussen honderd herinneringen

onzeker,

vermoeid aan elke wonde

verkild aan elke vrieskou

in eigen strikken gewurgd

Zelfkenner!

Zelfkweller!

 

Paul van Tongeren heeft weer een belangrijke steen bijgedragen aan de Nietzsche bibliotheek door in het Nederlandse taalgebied een toegankelijk werk te schrijven voor diegene die zich in Nietzsche wil verdiepen. Samen met het werk van Jan Keij “Nietzsche als opvoeder”, een prettig leesbaar boek met voldoende aandacht voor de misinterpretaties en daarmee ook voldoende ‘demystificatie’ rondom de mens Nietzsche. Een aanrader dus.

En voor wie nog meer Nietzsche wil ‘ervaren’, is dit wellicht een mogelijkheid:

https://www.filosofie.nl/nl/agenda/15960/nietzsche-in-napels.html.

“Wer auf den höchsten Bergen steigt, der lacht über alle Trauer-Spiele und Trauer-Ernste.”

(Zarathustra, vom Leben und Schreiben)

 

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *