Wandelen in Weimar

Wandelen in Weimar

Stilzitten en niet bewegen maakt het lichaam en het denken stijf. Het corpus beweegt steeds ongemakkelijker en de vastzittende ledematen geven op hun beurt weer meer aanleiding om in de stoel te blijven zitten. Een blasé houding en passiviteit die we literair gezien van Gontsjarow’s “Oblomov” kennen. Wat me misschien nog meer bezighoudt dan deze ongezonde levenshouding is de slechte training van ons denken nu we in een tijd leven waarin dat niet-denken door de commercie in alle levensporiën van ons bestaan naar binnen kruipt; de televisie, de beeldschermen, billboards, sociale media en ander Orwelliaans ongerief dat de hele dag onze (zelf)reflectie overneemt. Geen deducties, analyses, beschouwingen of bezinning en laat staan esthetische tijdbesteding maar louter consumptie van onzinnige informatie zonder verdieping. Is mijn zorg over deze slechte denktraining vergelijkbaar met de zorg om den locomotief die de koeien in de weidelanden alle schrik zal doen aanjagen? Ik geloof het niet. Het niet zelfstandig kunnen of willen nadenken leeft als een bacteriologisch gedrocht om me heen. Een virale aftakeling van onze hersenen ingegeven door duistere krachten die we uiteindelijk zelf oproepen. De wereld glimmend tegen een RTL-decor.

ilm-in-weimar

Hoe anders was het einde 18e eeuw toen de vrienden Goethe en Schiller in Weimar hun wandelingen langs de Ilm vergezelden van vele gesprekken en inzichten die hun vriendschap verdieping gaf en de mensheid de mooiste literaire parels bracht?

Ik lees in “Goethe” van Safranski. Na “Schiller”, “Goethe & Schiller Geschichter einer Freundschaft”, “Romantik”, “Heidegger und seine Zeit”, “Wieviel Wahrheit braucht der Mensch” en “Nietzsche”, een prachtige herontdekking van het werk en leven van een der grootsten in de Duitse literatuur die bijna Safranskiaans wordt afgestoft. In Weimar, Erfurt, Jena, Leipzig en omgeving werd gedacht, geschreven, gesproken én gelezen als nooit daarvoor. De literatuur kreeg in zeker zin macht. Tussen 1750 en 1800 nam het aantal analfabeten drastisch af zodat rond de eeuwwisseling in Duitsland een kwart van de inwoners kon lezen en schrijven. Dat bleef niet beperkt tot de Bijbel. De “Werther” en “Wilhelm Meister” van Goethe zijn exemplarisch voor hetgeen zich afspeelde onder met name de jongere generatie. Leeshonger en publicatiedrang zorgden voor tal van uitgaves en de uitgeverijen verdienden als nooit te voor. Wat een heerlijke gedachte wanneer je nu de kranten er op na slaat en het zoveelste ellende verhaal over ontlezing tot je kunt nemen (en wat een troost dat de spellingscontrole “ontlezing” niet akkoord vindt, een woord dat eeuwenlang gewoon niet bestond).

Waar is Nietzsche in dit verhaal? Hij liep in Weimar en Naumburg over zandpaden en klinkerstraten naar Schulpforta en de Universiteit van Leipzig. Ontdekte in deze contreien menig filologische teksten en grote schrijvers en kon aansluiten in een oude traditie van kunst en filosofie (o.a. Kant, Fichte, Schopenhauer) die dit deel van Duitsland zo sterk tekent. Voor hem was Goethe ook geschiedenis al was deze wat dichterbij en wellicht meer voelbaar dan nu voor ons (Goethe overleed in 1832 en Nietzsche leefde hier enige tijd vanaf 1865). “Nur für wenige hat er gelebt und lebt er noch: für die meisten ist er nichts als eine Fanfare der Eitelkeit, welche man von Zeit zu Zeit über die deutsche Grenze hinüberbläst. Goethe, nicht nur ein guter und großer Mensch, sondern eine Kultur, Goethe ist in der Geschichte der Deutschen ein Zwischenfall ohne Folgen”, schrijft hij in zijn tweede deel van Menschliches Allzumenschliches.

Goethe trekt in het midden van zijn leven een cirkel om zich heen; liefde, vriendschap, wetenschap en kunst. Aan alle vier zal hij zich rijkelijk kunnen laven waarbij met name de vriendschap met Schiller een opzienbarende en verrijkende energie is gebleken, voldoende voor een prachtig standbeeld voor het theater in Weimar.

goethe-en-schillerWaar zijn trouwens de “standbeelden” van vandaag? Van de hele kleine dagelijkse tot de grootse en tijdloze? En wie staan er na een wandeling over geestverrijkende paden nog stil bij deze standbeelden? Gaat de geschiedenis zich daadwerkelijk nog een keer omdraaien in zijn oneindige Kreislauf en komt de behoefte cirkels om zich heen te trekken in deze digitale en binaire wereld vanzelf weer terug; wat verloren liefde, een beetje verwaarloosde vriendschap, een snufje kunst en een bladzijde wetenschap zonder plagiaat. De krakende ledematen van ons denken laten soms al van zich horen wanneer we de gevolgen van de digitalisering in al haar uitingsvormen kritisch beschouwen. Dit web brengt woorden en beelden sneller in onze warme huiskamer. De verbanden, beschouwingen en inzichten staan buiten in de kou te verkleumen zonder dat ze ooit beklijven en worden opgenomen in ons leven. In het besef van de armoe van deze vooruitgang sla ik een facsimile uitgave van Ecce Homo open en laat mijn ogen over het pen- en potloodgekriebel glijden om me voorgoed te realiseren hoe bewegen en denken zo onlosmakelijk met elkaar in verbinding stonden …én staan. Tijd voor een blokje om waar een nieuwe locomotief de koeien zowaar doet opschrikken.

Eén gedachte over “Wandelen in Weimar

  1. ‘Man sollte alle Tage wenigstens ein kleines Lied hören, ein gutes Gedicht lesen, ein treffliches Gemälde sehen und, wenn es möglich zu machen wäre, einige vernünftige Worte sprechen.’
    J.W. von Goethe uit: Wilhelm Meister.

    Een mede-twitteraar attendeerde mij op dit zeer herkenbare verhaal. Uit eigen ervaring weet ik hoe inspirerend het kan zijn om met een goede vriend te wandelen langs de Ilm. Goede diepgaande gesprekken komen zo vanzelf… Voor mij blijft Weimar een magische plaats.
    Ik herinner me trouwens een rondgang door het huis van Nietzsche en de tuin waar zus Elisabeth hem in de rolstoel heenbracht… hoewel het een prachtige villa is, voel je de drukkende sfeer.
    Overigens in zijn geheel een mooie website. Ik verheug me er op de andere blogs te lezen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *