Nietzsche – de goede Europeaan

Nietzsche – de goede Europeaan

“Wir Heimatlosen, wir sind der Rasse und Abkunft nach zu vielfach und gemischt, als ‘moderne Menschen’, und folglich wenig versucht, an jener verlogenen Rassen-Selbstbewunderung und Unzucht teilzunehmen, welche sich heute in Deutschland als Zeichen deutscher Gesinnung zu Schau trägt (…). Wir sind, mit einem Wort – und es soll unser Ehrenwort sein! – gute Europäer.” Nietzsche tekent zijn visie op de toekomst (en geschiedenis) van Europa in zijn “Fröhliche Wissenschaft” op. Al vanaf de midden jaren ’70 van de 19e eeuw, voelt Nietzsche zich in zijn denken en schriften een Europese burger en minder een Duitser. In een brief aan zijn zuster van november 1886 schrijft hij hoe hij Europa voor de basis van de wereldse wetenschap houdt en er in gelooft dat Europa in de komende decennia grote bewegingen zal meemaken en veranderingen zal ondergaan. Europa is voor Nietzsche de plek van de verlichting, van de hogere cultuur, revoluties en democratisering, kortom de plek waar een wereldse elite zich zal manifesteren. Voorwaarde is voor hem wel de overwinning van het bekrompen “Deutschtum”. In hetzelfde aforisme uit de Fröhliche Wissenschaft”: “Wir sind nicht ‘deutsch genug’, wie heute das Wort ‘Deutsch’ gang und gäbe ist, um dem Nationalismus und dem Rassenhass das Wort zu reden, um an der nationalen Herzenskrätze und Blutvergiftung Freude haben zu können, derenthalben sich jetzt in Europa Volk gegen Volk wie mit Quärantänen abgrenzt, absperrt.” De eerste en tweede Wereldoorlog moesten nog plaatsvinden, ook de Frans-Duitse oorlog (1870-1871) laat staan de pogingen om met een muur een oost en een west te creëren of de prikkeldraadversperringen die de media van de laatste maanden tot stekelig nieuws maken. Het Europese decor, de vloer, het publiek, ze zijn nog steeds hetzelfde, alleen het theater heeft een nieuw arrangement gekregen.

landkaart-europaNietzsche was zeer stellig in zijn visie op die Europese mens. Alleen zeer particuliere belangen (lees ook vanuit vorsten- en koningshuizen) vertragen het proces van een grenzeloos Europa. Ruim 120 jaar voor de intrede van de euromunt voorzag Nietzsche hoe handel en industrie de nationale- en ‘Bundes’ grenzen zouden doen opgaan in iets ondefineerbaar vaags en bovenal onbeduidends: “Der Handel und die Industrie (…) die Gemeinsamkeit aller höheren Kultur, das schnelle wechseln von Haus und Landschaft (…) diese Umstände bringen notwendig eine Schwächung und zuletzt eine Vernichtung der Nationen, mindestens der europäischen, mit sich: so dass aus ihnen allen, infolge fortwährender Kreuzungen, eine Mischrasse, die des europäischen Menschen, entstehen muss. Diesem Ziel wirkt jetzt, bewusst oder unbewusst , die Abschließung der Nationen durch Erzeugung ‘nationaler’ Feindseligkeiten entgegen, aber langsam geht der Mischung dennoch vorwärts” heet het in zijn Menschliches Allzumenschliches. De geschiedenis van Europa en de geografische ligging van het continent hebben er in zijn ogen voor gezorgd dat er een voedingsbodem is ontstaan waar toekomstige genieën goed kunnen vertoeven. De voortdurende oorlogen en invloedsferen uit de geschiedenis brachten een melange van ‘ziektekiemen’ die de landen en inwoners sterker hebben gemaakt. Eveneens in de Fröhliche Wissenschaft vinden we dan ook “Europa ist ein Kranker, der seiner Unheilbarkeit und ewigen Verwandlung, seines Leidens den höchsten Dank schuldig ist; diese beständigen neuen Lagen, diese ebenso beständigen neuen Gefahren, Schmerzen und Auskunftsmittel haben zuletzt eine intellektuale Reizbarkeit erzeugt, welche beinahe so viel als Genie und jedenfalls die Mutter alles Genies ist.”

L’Histioire se répète, zeer zeker voor Griekenland in zijn centrale rol als poortwachter van een verenigd Europa. De huidige politieke spanningen rondom de vluchtelingen uit het midden oosten vinden immers plaats op de historische grond waar zich in vroegere tijden ook tragedies –al dan niet gespeeld- veelvuldig afspeelden. In zijn gedachten over Christendom en het Jodendom zag Nietzsche daarin ook een cruciale rol weggelegd voor de Joodse cultuur die meer dan de Christelijke kerk de Griekse historische rol heeft geborgd. De Griekse cultuur die zoveel groots en filosofisch heeft voortgebracht en nu politiek in een andere arena een andere rol speelt. Waar ooit menig Griekse dramaturg en schrijver klassieke stukken schreef en de tragedie zich nu in een aardse vorm manifesteert. En waar Europa mondjesmaat toekijkt begrenst door haar eigen belangen. Was Nietzsche misschien iets te optimistisch over die Europese elite? Hij schrijft in zijn eerste deel van Menschliches Allzumenschliches: “..in den dunkelsten Zeiten des Mittelalters, als sich die asiatische Wolkenschicht schwer über Europa gelagert hatte, waren es jüdische Freidenker, Gelehrte und Ärzte, welche das Banner der Aufklärung und der geistigen Unabhängigkeit unter dem härtesten persönlichen Zwang festhielten und Europa gegen Asien verteidigten: ihren Bemühungen ist es nicht am wenigsten ze danken, dass eine natürlichere, vernunftgemäßere und jedenfalls unmytische Erklärung der Welt endlich wieder zum Siege kommen konnte und dass der Ring der Kultur, welcher uns jetzt mit der Aufklärung des griechisch-römischen Altertums zusammenknupft, unzerbrochen blieb. Wenn das Christentum alles getan hat um den Okzident zu orientalisieren, so hat das Judentum wesentlich dabei geholfen , ihn immer wieder zu okzidentalisieren: was in einem bestimmten Sinne so viel heißt, als Europas Aufgabe und Geschichte zu einer Fortsetzung der griechischen zu machen.”

europa-geologischDe mondialisering tekende zich in de 19e eeuw in een volledig andere en bovenal kleinere vorm af. Toch waren er altijd al emigratie en immigratie processen zoals de Russische intellectueel die zich op Franse en Duitse kennis voorstond. Of de Duitsers en Nederlanders die in verre koloniën macht en rijkdom vergaarden. In Morgenröte fantaseert Nietzsche metaforisch over een uitwisseling van een kwart Europeanen met Aziaten. Een uitwisseling die het onrustige Europa met wat natuurlijke Aziatisch rust in balans kan brengen en de Europeaan met wat ‘Dauerhaftigkeit’ kan beïnvloeden. Laat die Europeaan van vandaag zich eigenlijk nog wel voor het karretje spannen van ‘het vaderland’ wanneer het om de verdediging van een geografisch stuk grond gaat? Is het de landsgrens of heeft het alleszins en louter te maken met de angst voor het vreemde, de vreemdeling die mogelijkerwijs afpakt wat wij als ‘Europeaan’ hebben opgebouwd? Want zitten we met zijn allen niet in een totale transitie die het speelterrein van de provinciale politicus tot een zandbak heeft gereduceerd, de landelijke politiek tot een speeltuin en de Europese tot een tussenfase waarin grootmachten hun spel spelen? Een maatje teveel want de Fransoos of Italiaan, de Noor of Duitser heeft geen trek in teveel Russisch, Aziatisch of Amerikaans. Laat staan de Griek! “Dank der krankhaften Entfremdung, welche der Nationalitäts-Wanhsinn zwischen die Völker Europas gelegt hat und noch legt, dank ebenfalls den Politikern des kurzen Blickes und der raschen Hand, die heute mit seiner Hilfe obenauf sind und gar nicht ahnen, wie sehr die auseinanderlösende Politik, welche sie treiben, notwendig nur Zwischenakts-Politik sein kann, -dank alledem und manchem heute ganz Unaussprechbaren werden jetzt die unzweideutigsten Anzeichen übersehen oder willkürlich und lügenhaft umgedeutet, in denen sich ausspricht, dass Europa eins werden will.” (Jenseits von Gut und Böse). De vraag dringt zich op; zou Hitler ook dit soort teksten hebben gekend? Het antwoord laat niet lang op zich wachten. Hij was bij uitstek een niet-kenner van Nietzsches geschriften en gedachten.

worldpressphotoOndanks alle voortvarendheid in technologische ontwikkeling, verlichtingsdenken en wetenschappelijke onthullingen, conflicteert de niet-Europeaan met de Europeaan van de 21e eeuw. De mondialisering uit zich deze dagen o.a. in de winnende Worldpressfoto waar de Heimatloze verwoede pogingen doet een veilige Heimat te vinden. In de weerstand vind hij niet alleen het prikkeldraad of het gemiste document maar in een later stadium vooral de moraal, zijn cultuur, die nog zoveel afwijkt van de ‘verlichte’ Europeaan die de door een ‘alcohol vergiftigde’ middeleeuwen (Fröhliche Wissenschaft) heeft doorstaan. Nietzsche zag zeer scherp dat de door god-vertegenwoordigers en priesters gezaaide angsten (allen op hun beurt weer op een wil tot macht gebaseerd), een moraal hebben voortgebracht die een goddeloze verbroedering in de weg staat.

“So vorgeschritten Europa auch sonst sein mag; in religiösen Dingen hat es noch nicht die freisinnige Naivität der alten Brahmanen erreicht, zum Zeichen, dass in Indien vor vier Jahrtausenden mehr gedacht wurde und mehr Lust am Denken vererbt zu werden pflegte, als jetzt unter uns (nog steeds actueel!). Jene Brahmanen nämlich glaubten erstens, dass die Priester mächtiger sind als die Götter, und zweitens, dass die Bräuche es seien, worin die Macht der Priester begriffen liege: (…) die Sätze sind wahr! Einen Schritt weiter: und man warf die Götter beiseite, – was Europa auch einmal tun muss! Noch einen Schritt weiter: und man hatte auch die Priester und Vermittler nicht mehr nötig, und der Lehrer der Religion der Selbsterlösung Buddha, trat auf: – wie ferne ist Europa noch von dieser Stufe der Kultur! Paus en Allah staan in 2016 immers nog mijlenver van elkaar. Beide toonbeelden, mascottes voor de dolende zielen nu God al zo lang dood is.

Ook de solistische Engelse opstelling die de hedendaagse Europese ‘hick-up’ veroorzaken beschreef Nietzsche, weliswaar in een aantijging van het Franse denken, in aforisme 253 van zijn Jenseits von Gut und Böse“Vergesse man es zuletzt den Engländern nicht, dass sie schon einmal mit ihrer tiefen Durchschnittlichkeit eine Gesamtdepression des europäischen Geistes verursacht haben: Das, was man ‘die modernene Ideen’ oder ‘die Ideen des achtzehnten Jahrhunderts’ oder auch die ‘französischen Ideen’ nennt – das also, wogegen sich der deutsche Geist mit tiefem Ekel erhoben hat-, war englischen Ursprungs, daran ist nicht zu zweifeln. Daar kan prime minister David Camaron zich in 2016 rustig aan laven…

boek-the-good-europeanIn 1997 verscheen het fraai geïllustreerde boek “The good European” uit de handen van David Farrell Krell en Donald L. Bates. Een uitgave van de University of Chicago Press. De makers volgen in tekst en beeld de reizende Nietzsche die als een Europeaan avant la lettre zich enigszins gedwongen door zijn ziekelijk gestel, als een mondiale burger vele mooie oorden bezocht. Ik blader er af en toe in en zie hoe inspirerend het oude Europa kon zijn. Uiteraard is die inspiratie in het hedendaagse Europa gebleven voor wie er oor en oog voor heeft. De plekken die Nietzsche als Europeaan bezocht zijn bekend; Duitse steden, Zwitserse en Italiaanse Alpen, Franse en Italiaanse (kust)plaatsen. Plekken die je her en der in een zwart-wit foto terugvoeren naar zijn Europese blik op fantastisch natuurschoon. Zwart-wit terwijl hij ze gewoon ook in kleur zag.

“Denn, wenn ich auch ein schlechter Deutscher sein sollte – jedenfalls bin ich ein sehr guter Europäer.” Deze woorden die Nietzsche op 17 augustus 1886 in Sils-Maria aan zijn moeder schreef, onderschrijf ik in februari 2016 graag én met een grote overtuiging. Grenzeloos voortgaan in denken en in een filosofische ontwikkeling, wie kan daar op tegen zijn? De Europese elite heeft een vervelende connotatie maar het is onomstotelijk een feit dat die ‘intellectuele elite’ nog steeds geen homogene club van Europese verbroedering is. We doen ons best, op wetenschappelijk, cultureel en academisch niveau maar zo lang er ruzies ontstaan, tussen het Prado en het Noordbrabants Museum, met een saus van nationale trots over de authenticiteit en navenante media aandacht van bepaalde Jheronimus Bosch werken, hebben we nog een lange en bovenal Europese weg te gaan.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *