Bevrijdingsdag met Canetti

Bevrijdingsdag met Canetti

De 70e Bevrijdingsdag in Nederland. Elk weldenkend mens kan er niet om heen dat het pogingen blijven om het juk van onvrijheid van zich af te schudden. Macht om/door/van massa’s blijven in alle tijden en op alle plaatsen om zich heen grijpen als ware het een onderdeel van onszelf; de wil tot macht. Niet over onszelf maar over de ander, het beangstigende, hetgeen ons benauwt en in de diepste krochten van onze ziel de adem ontneemt.

vrijheid
Op zo’n Bevrijdingsdag wordt met name de jeugd gewezen op het belang van vrijheid. Een immanente vrijheid want de vrijheid van gedachten is al lang geleden gestorven. “Die Gedanken sind Frei”, maar worden ze ook door vrijheid gevoed in de wil tot massale controle over het solitaire individu dat in de kudde samen met de ander, de massa vormt? Macht, massa en individu, een heilige drie eenheid van de politiek. Elk herdenkend individu kan er niet om heen dat er geen vrijheid is; nu niet, voor niemand niet, in 1945 en in 2015 niet. Alleen voor sommigen, zoals wij in het hedendaagse westen, maar voor wie ook geldt dat een wereldse vrijheid al eeuwen geen garantie is voor de vrijheid van gedachte, de existentiële basis voor een vrijheid van een eigen meningsuiting.

Met macht en massa kom ik al snel bij Canetti. Zijn “Masse und Macht” uit 1960 zou je elke 5 jaar weer opnieuw moeten lezen! In de 60-er jaren verkocht de Duitse uitgever er slechts 1000 exemplaren van maar de populariteit steeg na 1970 met de jaren. Het boek is een open venster naar onze tijd en blijft een angstwekkende actualiteit behouden. Fascinerend en beangstigend, of je nu over gemolesteerde conducteurs, Boko Haram of Poetin’s “Nachtwolven” nadenkt. Of over de vrijheid van het schrijven van dit blog? Het boek laat je beter begrijpen hoe macht om zich heen grijpt wanneer eigen gedachten zijn gestopt of beter gezegd, vanaf de jeugd in het moeras van conventies, naar beneden zijn gezogen. Waar dictatuur verdwijnt ontpopt zich een bevrijde massa die zich opnieuw tot slaafse volgelingen van een nieuwe dictatuur laten omtoveren; de multinationals, de banken, de instituten, de reclame slogans die in hun gebiedende wijs Orwelliaans spreuken het landschap ingooien. In 2015 overheerst de illusie dat slavenarbeid en folteringen tot het verleden behoren. Een willekeurige nadenkende wereldreiziger zal echter altijd anders berichten….

masse-und-machtTerug naar de fenomenen macht en massa. Elias Canetti (1905-1994) schreef naast prachtige werken zoals zijn driedelige memoires “Die gerettete Zunge”, “Die Fackel im Ohr” en “Das Augenspiel” die overigens alle drie ook in perfecte vertalingen in het Nederlands zijn verschenen, ook een magistraal werk (de Duitse pocket is al een kleine 600 pagina’s) die elke student zou moeten lezen. Al na 2 pagina’s lezen grijpt het boek je bij je keel wanneer hij schrijft over onze angst aangeraakt te worden door een ander: “….Die Promptheit der Entschuldigung, die man für eine unbeabsichtigte Berührung hat, die Spannung, in der sie erwartet wird, die heftige und manchmal tätliche Reaktion, wenn sie nicht erfolgt, der Widerwille und Haß, den man für den “Übeltäter” empfindet, auch wenn man gar nicht sicher sein kann, daß er es ist – dieser ganze Knoten seelischer Reaktionen um die Berührung durch fremdes, in ihrer extremen Labilität und Reizbarkeit, beweist, daß es hier um etwas sehr Tiefes, immer Waches und immer Verfängliches geht, etwas, das den Menschen nie mehr verläßt, sobald er die Grenzen seiner Person einmal festgestellt hat. Selbst der Schlaf, in dem man viel wehrloser ist, ist durch diese Art von Furcht nur zu leicht zu stören.”

Wanneer je bedenkt dat de massa gevormd wordt door het collectief van angstige individuen die vanuit een individuele “wil tot macht” gedreven worden, en begrijpt dat de drang om te groeien de enige kracht van die massa zelf is (noem het een ongecontroleerd kuddestreven), dan is elke angst om de controle van die massa gerechtvaardigd. In de ontlading van elke spanning en angst –noem het de Kerk, de Kermis, het volksvermaak als sport en de verstrooiing op de televisie – worden individuen samen de massa. Het lijkt zelfs met de jaren sterker te worden, of is het de perceptie van een eigen insluipende misantropie?

vrijheidsvuurDe massa vernietigt, het liefst met vuur, definitief tot as wat zich maar aan zijn voeten vertoont. Hetzelfde vuur dat de wolf doet verschrikken wanneer we een brandende fakkel naar hem toewerpen (verg. J. Goudsblom “Vuur en beschaving”) helpt de massa al hetgeen de massa dreigt te weerstaan, tot de grond af te branden. Al het vijandelijke wordt vernietigd – ik zie de vele beelden voor me in documentaires, boeken en muffige (oorlog)musea….

Niets blijft behalve de kracht van de zoekende mens in een beschermende “kerk”, tijdloos sterker dan het doelloze leven van de onzekere zoeker. “Das Zentralproblem der Universalreligionen ist die Beherrschung ihrer Gläubigen über weite Erdstriche hin. Diese Beherrschung ist nur möglich durch eine bewußte Verlangsamung der Massenvorgänge. Die Ziele in der Ferne müssen an Bedeutung gewinnen, die der Nähe müssen immer mehr an Gewicht verlieren und schließlich wertlos erscheinen. Die irdische Entladung ist nie von Dauer, was ins Jenseits verlegt wird, hat Bestand”. Dat bedoel ik met actualiteitswaarde!

Canetti gaat in zijn onderzoek mondiaal te werk en illustreert aan de hand van diverse religies hoe klagen, angst en overheersing de “wil tot macht” inleiden. Het Christendom en de Islam fileert hij daarin feilloos (een heel hoofdstuk “Meute und Religion”).

Op pagina 210 onderbouwt Canetti de fascinatie van het Duitse volk voor het leger, o.a. met het werk “Wille zur Macht” van Nietzsche. Moeten we hem dat aanrekenen toen de misleiding van Elizabeth Nietzsche nog niet voldoende ontmaskerd was?

In 2015 herdenken we 70 jaar bevrijding. Van de massa of van het individu? De angst blijft bestaan en we zijn elke dag 1 millimeter verwijderd van de aardse onvrijheid. De angst houdt ons bijeen zoals de gazelle in de kudde blijft en dezelfde kudde weer eventjes opgelucht ademhaalt wanneer de leeuw één exemplaar tot prooi heeft gemaakt. Dezelfde angst die ons naar kerk, Amerika of welk ander verklarend instituut laat kijken; we offeren graag de ander uit ons midden en halen opgelucht adem wanneer we de volgende periode van vrede kunnen inluiden. Wie is de prooi voor de leeuw? Het waren doorgaans niet de intellectuelen die voor ons vielen aan het front. In die context herinner ik me een sticker achter op een Duitse bumper: “Stell dir vor, es ist Krieg und keiner geht hin”. (vertaald citaat van Carl Sanberg). De honger van de macht is weer even gestild maar halen we een volgende 70 jaar?

elias-canettiCanetti las Nietzsche pas echt na het schrijven van “Masse und Macht”. Toch zijn er bijzondere paralellen te zien die vanaf verschillende paden zijn bewandeld. Canetti raakte door zijn eigen analyses steeds meer doordrongen van het feit dat de mens zich als een hoger dier, steeds meer verliest in de kudde, de massa, of feitelijk de macht van de massa. Zelfs zo sterk dat er uiteindelijk niet meer sprake kan zijn van een individu. Nietzsche omschrijft in zijn “Umwertung aller Werte” dat het individu verborgen is in de kudde (om zich uiteindelijk te bevrijden naar een hogere soort): “Eens was het Ik in de kudde verborgen: en nu is in het Ik nog de kudde verborgen”. Maar zeggen Canetti en Nietzsche daar niet beide hetzelfde? De psychologische effecten die naar de massa leiden en van de massa weer terug naar de enkeling, zijn ouder dan de weg naar Rome. In “Jenseits von Gut und Böse” schreef Nietzsche: Es ist das Zeitalter der Massen: die liegen vor allem Massenhaften auf dem Bauch. Und so auch in politicis. Ein Staatsmann, der ihnen einen neuen Turm von Babel, irgendein Ungeheuer von Reich und Macht auftürmt, heißt ihnen “groß”

Nietzsche had een gecontroleerde invloed op de rationalist Canetti. Maar elke lezer heeft zijn eigen Nietzsche en wanneer je Canetti tot je neemt drink je ook veel Nietzsche, toevallig of niet. “Masse und Macht” is daar een goed voorbeeld van; de kritische blik van buiten naar binnen en andersom verraadt de filosoof in Canetti. Het wordt tijd weer wat van hem te lezen in de dagen waarin we de vernietigende werking van de massa herdenken. Op de dag dat Nederland officieel 70 jaar “bevrijd” is, wil ik daarom graag een pleidooi houden voor Canetti’s “Masse und Macht”. Voor wie de vrijheid immers goed wil begrijpen blijft een uitspraak van Canetti een dagelijkse waarheid behouden:

“Wie begrepen werd, is verkeerd begrepen. Alles werkt slechts in misverstanden verder. Het blijft desondanks van beslissend belang dat men ervoor leeft om begrepen te worden” (Die Provinz des Menschen).

Eén gedachte over “Bevrijdingsdag met Canetti

  1. Mis Jacob Burckhardt in uw verhaal: hij vormt een opvallende link tussen Nietzsche en Canetti. Nietzsche zag Burckhardt als ‘n groot leermeester… en ook Canetti betuigde opvallend veel respect voor hem.

    Vooral “De vrolijke wetenschap” heb ik in combinatie met oeuvre Canetti als ‘n enorme eye-opener beschouwd. Wat Nietzsche over bewustzijn schreef, bv: Over de genius van de soort [354]… ‘mededelingsbehoeftigheid’ sluit aan bij de nauwgezette analyse van het bevel door Der Nimmermuss Canetti… de drang om te verwoorden. Zijn vroegste jeugdherinneringen (het herinneren überhaupt: bevelsangels) hangen er nauw mee samen: de behouden tong.

    ps: Heb uw verhaal in ‘n tweet gelinkt op mijn account op twiiter over Massa en Macht.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *