Angst voor de afgrond

Angst voor de afgrond

In 1886 noteerde Nietzsche in Jenseits von Gut und Böse: “Wenn du lange in einen Abgrund blickst, blickt der Abgrund auch in dich hinein”. Een van de Nietzsche tegeltjeswijsheden die met grote regelmaat terugkeert. In het gesprek dat Margreet Fogteloo voor de Groene met Sana Valiulina had, haalt deze het citaat ook aan om te onderstrepen dat ze het kwaad dat ze in haar boek “Kinderen van Brezjnev” in 4 hoofdstukken etaleert, een tegenwicht wilde bieden met een perspectief op een vrije wil of zoals ik het zelf anders zou willen zeggen, de mogelijkheid van eigen keuzes. Sana maakte keuzes en een van die keuzes was het schrijven van dit overigens uitnodigende boek.

Ook in een ander interview in de Groene (die deze keer het thema “de vijand” draagt) komt de afgrond terug. Roberto Saviono, de auteur van het miljoenen keren verkochte boek Gomorra, deelt zijn ervaringen nu hij de rest van zijn nog jonge leven doelwit van de maffia zal blijven. “Ik heb te diep in de afgrond gekeken en ik ben zelf een monster geworden (…..) op dat moment begrijp je dat je aan de andere kant bent beland en dat het nu de afgrond is die in jóu wil kijken.”

kloofAngst en afgrond, begrip en metafoor die al eens mooi werden verwoord in de uitspraak van Nietzsche. Maar wat wilde Nietzsche nu eigenlijk precies meldden? Wat bedoelt hij met in dich hinein dat eendimensionaal vaak vertaald wordt als “dan kijkt de afgrond ook in jou” of “dan kijkt de afgrond ook naar jou terug?” Hij schreef niet “nach dich” maar “in dich hinein”. Angst is misschien de oervader van alle instincten en drijfveer van vele driften die ons de gehele dag als een dwingende aap op de schouder stuurt en prikkelt. Ons, het minst gedefinieerde dier op aarde. Vanaf ons eerste (zelf)bewustzijn stuurt de angst ons met de nodige adrenaline door het doolhof dat leven heet. Laat het ons lopen op het bordspel met de gepaste naam stratego, in de hoop en verwachting geen bom tegen te komen. De angst houdt ons scherp en alert en is de brandstof voor het maken van elke beslissing. Al zijn we er ons doorgaans nooit van bewust, angst en vrees zijn kleine stroompjes elektriciteit die ons de gehele dag op de baan houden. Dezelfde Nietzsche die het gevaarlijke leven min of meer predikte houdt ons voor dat we niet te lang in de afgrond moeten kijken. Ik heb de uitspraak altijd begrepen als een anti-christelijke opvatting. Waar de religie een antwoord of troost voor elke angst gereed heeft staan, waarschuwt Nietzsche om de angst zelf niet teveel een onderdeel van ons kijken te laten worden. De afrond kijkt in jou, het doorwasemt je manier van beleven en bedwelmt zodoende het niet-angstige denken en beschouwen. Hoe anders benadert menig geloof dit aardse leven vol onzekerheden?

Wanneer ik in Zuid-Europese landen langs natuurlijke kloven loop heb ik de ervaring dat de afgrond als het ware kan zuigen. Niet suïcidaal, maar fysiek gesproken. Alsof de lucht tussen mijzelf en de afgrond ijler is dan de lucht achter mijn rug. Wanneer de afgrond teveel in mij kijkt is een sprong eerder gemaakt dan wanneer ik de angst niet teveel de boventoon laat voeren.

kobold“Die Phantasie der Angst ist jener böse äffische Kobold, der dem Menschen gerade dann noch auf den Rücken springt, wenn er schon am schwersten zu tragen hat”, klonk het uit dezelfde mond maar een paar jaar eerder in het eerste deel van Menschliches Allzumenschliches. Vrij vertaald en plat geslagen behelst het de waarschuwing dat een raadgeving vanuit angst niet de voorkeur geniet. Afgronden en kloven in de natuur verdienen volgens mij mooie wandelingen langszij met blikken in de diepte die afgewisseld worden met vergezichten en overdenkingen vol kleur, stromingen en waar het even kan voldoende diepte om scherpte te geven en de angst beneden te laten.

Sana Valiulina en Roberto Saviono liepen en lopen hun eigen pad langs deze zeer respectabele dieptes in hun leven. Balancerend en de bemoeizuchtige kobold tot zwijgen gemaand….

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *