Leven of geloven een kunst?

Leven of geloven een kunst?

Hoogleraar Paul van Tongeren, een Nietzsche-interpretator die ik zeer respecteer vanwege zijn kennis van Nietzsches essentiële gedachte ontwikkelingen tijdens diens leven, publiceerde in 2012  het boek “Leven is een kunst”. Een interessante verzameling standpunten en visies die al meerdere herdrukken tegemoet mocht zien en getuigt van morele ervaring, deugdethiek en levenskunst. In het boeiende hoofdstuk “Grieks en christelijk” snijdt hij de geschiedenis aan fijne plakjes en ontdoet de Christelijke leer van een hoop charme door de interpretaties, die in de Romeinse tijd de Christelijke kerk van de Griekse “Goden en deugden” maakte, kritisch te beschouwen. Een hoofdstuk dat bij Nietzsche bijna een heel leven duurde. Hij zet o.a. Augustinus en Thomas van Aquino tegenover elkaar. “Geloven is bevestigen dat iets het geval is, alsof je het kent terwijl je het toch verstandelijk niet kunt controleren; het is instemmen met wat je niet kunt kennen op de wijze van het verstand.” Van Tongeren ziet hierin een grote rol van de wil weggelegd, soms een wil tegen beter weten in. “Met zekerheid zeggen te weten, wat je eigenlijk niet echt kunt weten, dat kan alleen maar doordat de wil het verstand over zijn natuurlijke beperking heen tilt, en daartoe moet die wil worden gebracht tot waar hij uit zichzelf nooit zou gaan.” Thomas van Aquino gooit daar nog een sausje genade van God overheen, de bekende cirkelredenering.

kabouterWanneer ik in kabouters geloof, oprecht en eerlijk naar mezelf, en het bewijs van het bestaan van deze aardige kleine bosbewoners vanuit de woorden van de grote boskabouter zelf haal, is de cirkel rond en onvermurwbaar. Ik neem genoegen met de genade die ervoor zorgt dat deze fantasie een werkelijkheid wordt. Amen, zo zij het en zo zal het blijven. Een petitio principii pur sang. Wie het geloof bezit kan het immers zonder waarheid stellen.

In het najaar van 1872 schreef Nietzsche al eens: “Der Glaube beruht auf einer Menge von Analogieschlüssen nicht getäuscht zu werden!” (alleen deze zin al, verraadt in mijn ogen een gave om in 12 woorden de essentie bloot te leggen). “Wo der Mensch zu erkennen aufhört, fängt er zu glauben an. Er wirft sein moralisches Zutrauen auf diesen Punkt und hofft nun mit gleichem Maße bezahlt zu werden: der Hund blickt uns mit zutraulichen Augen an und will daß wir ihm trauen.” (in het verlengde hiervan maak ik regelmatig de opmerking dat de gelovige geen hond behoeft, de Heer is immers zijn herder). Ik maak het citaat van Nietzsche even af: “Das Erkennen hat für das Wohl des Menschen nicht so viel Bedeutung wie das Glauben. Selbst bei dem Finder einer Wahrheit z.B. einer mathematischen ist die Freude das Product seines unbedingten Vertrauens, er kann darauf bauen. Wenn man den Glauben hat, so kann man die Wahrheit entbehren.”

Nietzsche, zelf een scherpe criticus over al het weten en een denker die de overvloed aan kennis en wetenschap als een vloek van de huidige culturen zag, kan niet anders dan met de voor hem tekenende humor en cynisme de onwetenschappelijke, het niet-kennende essentiële element van geloven onderstrepen. Het zal hem zijn hele denkbare leven volgen en postuum blijven achtervolgen. “Gott is tot” dat beantwoordt werd met “Nietzsche ist Tot” is een reactie die onkunde, onwetendheid en op zijn minst getuigt van een gebrek aan kennis over de gedachte die aan Nietzsche’s “dood” verklaring ten grondslag ligt.

van-tongeren-kopie

Terug naar “leven is een kunst”. Van Tongeren heeft met het boek een prachtige blik op de deugdethiek gegeven en had naar mijn smaak nog meer Nietzsche in zijn verhalen mogen verweven. Gelukkig en prijzenswaardig krijgt Nietzsche wel samen met Aristoteles, een apart hoofdstuk. Door de regels leest de kenner wel de directe beïnvloeding maar deze bijdrage moge een poging zijn om de gedachten van Nietzsche, ten grondslag aan zovele essays en mondiale wetenschappelijke dan wel filosofische bijdragen, wat explicieter onder de aandacht te brengen. Een kruistocht tegen de kruistochten. Je leven in de schoot van iets of iemand anders leggen vereist wellicht een bepaald karakter dat zich uit in o.a. een permanente behoefte aan een strak geregisseerde deugdethiek. Het was niet voor niets dat Nietzsche met grote regelmaat onderstreepte dat kritiekloos waarheden aannemen en klakkeloos volgen niet voor de filosoof is weggelegd. Ook niet die van hemzelf. “Es lockt dich meine Art und Sprach/Du folgest mir, du gehst mir nach?/Geh nur dir selber treulich nach/So folgst du mir – gemach! gemach! (Fröhliche Wissenschaft, hfdst.3  Scherz/List und Rache)

Achterin het boek vinden we een interessant hoofdstuk: “Deugdethiek in een onttoverde natuur”. Hij legt bruggen tussen de oude Grieken, de filosofie van nu en de psycho-analyse van o.a. Freud. “Individualiteit zou “eigenlijk” slechts een illusie zijn”, komen we op pagina 234 tegen. En over eenzaamheid met verwijzing naar Paul Moyaert (hoogleraar aan KU in Leuven): “dat wat mij onvervangbaar “mij” maakt, is iets wat zich onttrekt aan de wereld van de betekenissen waarin ik dat wat mij beheerst met anderen zou kunnen delen, uitwisselen en begrijpen.” Mij schiet een zinsnede uit “Stiller” van Max Frisch te binnen: “wie soll einer denn beweisen können, wer er in Wirklichkeit ist? Ich kann’s nicht. Weiß ich es denn selbst, wer ich bin? Das ist die erschreckende Erfahrung dieser Untersuchungshaft: ich habe keine Sprache für meine Wirklichkeit.”  En eerder in hetzelfde werk van deze fantastische Zwitserse verteller: “Man kann alles erzählen, nur nicht sein wirkliches Leben.”

Tot slot: Paul van Tongeren sluit zijn boek af met een suggestie en daarna met enkele aforismen. De suggestie sluit volledig aan met mijn kijk op kunst als troostend element in de wereld van vroeger en nu. Als de verzoenende factor tussen de mens en hetgeen onverdraaglijk blijft. Van Tongeren breekt voor de ethiek een lans voor een soortgelijke rol met een alles overziend relativisme dat de ernst van het leven niet wegneemt maar het wel soms van een glimlach kan voorzien. De aforismen zijn overduidelijk geïnspireerd op de uitdrukkingswijze van Friedrich Nietzsche. De een-na-laatste wil ik u niet onthouden: “Wie denkt dat het goede leven slechts een kwestie is van weten wat je wilt, weet waarschijnlijk niet wat dat eigenlijk is: de wil.”

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *