Warum Europa eine Republik werden muss

Warum Europa eine Republik werden muss

Het ouderwetse gevoel; kwaliteitstelevisie op de zondagavond. De leegte die van Kooten en de Bie bijkans satirisch hebben achtergelaten, heeft immers nog niet echt een opvolging gekregen. Niet dat ‘Tegenlicht’ van de VPRO ook maar iets van satire kent maar het heeft wel de afdronk die ik in het verleden na een Koot en Bie had; dit zouden meer mensen moeten zien en horen.

Gisteren vulde een welbespraakte Ulrike Guérot zowel in het Duits, als in een vloeiend Frans en Engels, een volle uitzending van drie kwartier met haar ideeën over de toekomst van Europa als een samenwerkend en samenlevend orgaan. Er zit veel fundament onder haar gedachten. Na een kleine 20 jaar werkervaring op verschillende werkterreinen binnen de Europese Unie is er ergens een kink in de kabel gekomen en reflecteert ze nu op die ervaringen en onmogelijkheden om op deze zelfde voet verder te gaan. Europa als coöperatie zoals deze nu bestaat gaat een gewis einde tegemoet getuige de vele stemmen om deze unie te verlaten en de opkomst van de eeuwenoude stem van burgers die zich onbegrepen en niet vertegenwoordigd voelen. ulrikde-guerotDe historica en filosoof Guérot neemt voor mij interessante namen in haar verhaal mee; Thomas Mann, Stefan Zweig (helaas door de VPRO met ‘Stephan’ ondertiteld), Hannah Arendt, Max Weber, Aristoteles en ongetwijfeld kent ze de werken van Canetti en Ortega Y Gasset. Mijn oren stonden rechtovereind en ik dacht ook aan de vooruitziende en Europese blik van Menno ter Braak en natuurlijk Friedrich Nietzsche, de ‘goede Europeaan’ uit de 19e eeuw. In een brief uit 1886 wijst hij op zijn afhankelijkheid van Europa, het continent waar volgens hem nog veel te gebeuren staat en de zetel van de wetenschap op aarde huist. Europa was voor hem de plek waar de Verlichting plaats vond, waar een hogere cultuur wordt gevormd en de democratische processen in combinatie met revoluties een bestuurlijke elite gaan vormen waar een grote hegemonie uit spreekt. Maar ook Nietzsche begreep dat deze weg alleen bewandeld kon en kan worden door niet alleen het juk van de godsdienst van zich af te werpen maar ook door de eigen, bekrompen en nationale gedachten te verlaten, ten gunste van een groter en duurzamer ideaal dat ons beter bindt dan de kerk of politiek tot dan toe gedaan had. Hij, die goede Europese burger ‘wird an der Verschmelzung der Nationen arbeiten’. Los van het kerkelijke dogmatisme en schoon gespoeld door de Verlichting zijn het de “Freie Geister, die ‘Erben von Europa’s längster und tapferster Selbstüberwindung’, die de Europese kar gaan trekken. Al heeft hij het vervolgens niet direct over de dakloze vluchteling maar meer over de ‘Querdenker’ zoals ook Ulrike Guérot dit begrip meermaals hanteerde in de documentaire. “Als Heimatlose, ‘moderne Menschen’ vielfacher Abkunft erliegen sie aber auch nicht der Versuchung von Nationalismus und Rassenhaß.” In Jenseits von Gut und Böse stelt Nietzsche zijn grootheden Stendhal, Beethoven, Schopenhauer, Napoleon, Goethe en Heine op de ‘Bühne” van belangrijke Europese vrijdenkers en spelers die als voorbeeld gelden voor het nieuwe grensoverschrijdende intellect. Van een Europa dat ‘Eins werden will’.

warum-europa-ein-republikEn ja, we hebben er al veel stadia van doorlopen; grenzen die opengingen, een sterk verhoogde mobiliteit, muren die vielen, een munt die de grenzen beslechtte, maar… wie wilde die munt? Wie wilde die unie? Kan me geen burgerstemmen herinneren maar wel de initiatieven van banken en monetaire instellingen die we zelf vorm en macht hebben gegeven. Die we zélf de vrijheid in de schoot hebben geworpen om decennia terug ons geld via hun sluizen te laten transporteren en die we zélf de vrijbrief hebben gegeven om in de rij buiten onder de paraplu te gaan staan om je eigen geld met een code uit een apparaat te halen. Díe burgers, die voelen zich niet meer gehoord omdat dit soort machten hen te boven gaan. Het behoeft geen hogere wiskunde, psychologie of sociologie om dat in te zien, te voelen en te ervaren in de straten van Luxemburg, Berlijn, Marseille, Rome, Barcelona, laat staan in Porto, Athene of Palermo.

In die context beschrijft ook Sjaak Koenis, bijzonder hoogleraar sociale filosofie in Maastricht (over Europese steden gesproken) in De Groene Amsterdammer van vorige week, over de herauten van de democratie. Hij stelt o.a. dat de democratie het eigen probleem veroorzaakt maar ook een oplossing in zich bergt. De hond die zich in de staart bijt. De democratie brengt de boosheid, het ressentiment maar biedt ook weer de mogelijke oplossingen om vrij van conflict de toekomst voort te kunnen zetten. Hij haalt hierbij o.a. Sybe Schaap en Merijn Oudenampsen en Nietzsche aan en dat maakt zijn betoog voor mij bijzonder interessant (zie ook andere bijdragen hierover en deze namen op dit blog). Zij boek is in deze context daarom het vermelden waard: “de Januskop van de politiek: over de bronnen van boosheid in de politiek”.

Europa en haar boze burgers mag dan misschien een bedreiging zijn, een koekje van eigen deeg dat macht altijd weer weet te bakken, maar het geeft ook weer openingen voor een nieuwe tijd met nieuwe mogelijkheden, andere vergezichten en dimensies. Of daar weer een groot conflict voor nodig is? Misschien wel, alhoewel ik zelf geloof in een crisis die zich op monetair en ecologisch vlak zal afspelen en eigenlijk al afspeelt. Waar macht vanuit de fossiele brandstoffen uit eigen bodem en het aantal manschappen aan een denkbeeldig front, langzaam plaats zullen maken voor de mega superdata over de consument en de marketing richting de potentiële kiezer. Of om het in Nietzsche terminologie te vatten; de ‘Sklavenmoral’ zal zich voortzetten, inhoudelijk en qua vorm naar de tijd aangepast, maar in feite blijvend in toom gehouden door brood en spelen en zich regerend latend door een gekozen elite. Inderdaad, de democratie als Januskop.

Het Europa van nu kent te weinig culturele verbindingen tussen de verschillende volken. Daar waar die verbindingen bestaan of bestonden lopen nationale grenzen door de dorpen en steden terwijl we in datzelfde Europa de vlucht naar Málaga of Helsinki met dezelfde euro en met hetzelfde bancaire systeem kunnen betalen. Geen unie van culturele verbinding, maar een unie van geld dus. Niet van dingen maar van derivaten, obligaties, aandelen. Niet van tastbare mensen maar van onzichtbare data.

Moeten we de grote torens van de financiële centra in Londen en Frankfurt dan als de nieuwe onderkomens van oude Napoleons zien? Als de moderne molens waarmee we als dolende Quichottes onze strijd moeten gaan leveren? Molens van de heersende klasse van waaruit zij alleen met strakke hand een ‘wilseenheid’ van de Europese volken kan opleggen? Totdat de geschiedenis haar terugkerende repertoire laat zien?

warum-europa

Guérot kiest voor een andere weg, een Europees traject met idealen. Niet voor niets komen namen als Bonhoeffer en Sophie Scholl voorbij al hadden zij idealen van een heel andere orde. Maar om met Hesse te spreken moeten we voor het onmogelijke gaan opdat het mogelijke zal ontstaan dus een eerste stap zetten in de richting van een Europa dat meer toekomst biedt aan haar burgers. Misschien wel vertegenwoordigd door een vijftigtal Europese provincies? Ik loop er  warm voor wanneer ik aan haar “Querdenker’ denk. Al was het alleen maar omdat het altijd het non-conformisme is geweest dat ons weer een stap verder bracht. Nietzsche, Mann, Zweig, Bonhoeffer, Scholl, Arendt…., ze maakten het niet gemakkelijk voor zichzelf en menig van deze tegendraadse ‘dwarsdenkers’ moest het met uitsluiting, verhuizing of de dood bekopen. Welke Europese bankier zou met een moderne brandstapel voor Guérot in in zijn gedachten spelen? Ik kon die gedachte tijdens de uitzending niet onderdrukken.

‘Eurotopia’ gaf de VPRO de uitzending van gisteren als titel mee. Mooi gevonden. Ulrike Guérot pleit, slepend met haar koffers van hotel naar hotel, voor een Europese Republiek onderverdeeld in semi-autonome regio’s. Een interessante gedachte beweging om te volgen. Prachtig zoals ze op Theresa May doelend zegt; ‘de Brexit is nog maar het begin en het wordt geen ponyritje. En waar May zegt ‘We stappen uit de EU en het wordt een succes’ stelt ze resoluut dat je aan de cijfers kunt zien dat het geen succes wordt. ‘Waarom zeggen we dat dan niet? Het is een ramp en het blijft een ramp.’

guerot-zweig

Misschien gaan we de woorden van Zweig (‘Die Welt von Gestern’) ‘we worden wakker en ineens is de wereld anders geworden’, nog eens zeer bevreemdend meemaken. Als een Kafkaëske droom waar we uit ontwaken nadat we de avond ervoor nog iets van Mann, Arendt of misschien wel van Nietzsche hebben gelezen….

Boek van Guérot: “Warum Europa ein Republik werden muss”

Besproken uitzending: http://www.npo.nl/vpro-tegenlicht/11-12-2016/VPWON_1257587

En ook interessant:  https://www.youtube.com/watch?v=y4Tbye1ZXBQ

En zo mooi en treffend voor alle Europese burgers geschreven:

https://www.youtube.com/watch?v=GBaHPND2QJg

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *