Stil de tijd….leef nog even

Stil de tijd….leef nog even

Stil de tijd, leef nog even…. De laatste regel uit het gedicht van Gerrit Kouwenaar waarmee Joke Hermsen haar bundel essays, met haar pleidooi voor een langzame toekomst, inleidde. Het boek verscheen al in 2009 en beleefde al 21 herdrukken maar ging als gevolg van mijn focus op de Duitse literatuur en filosofie, volledig aan mij voorbij.

joke-hermsenIn haar prettig te lezen stijl verwoordt Joke Hermsen vanuit verschillende invalshoeken haar pleidooi om onze innerlijke tijd op te roepen en geregeld afstand te nemen van de voortrazende kloktijd. Ze voert verschillende schrijvers, denkers en kunstenaars ten tonele zoals Henri Bergson, Marcel Proust, Virginia Woolf, Ernst Bloch, Edmond Jabès, Ingeborg Bachmann, Peter Sloterdijk, Frederik van Eeden en op enkele plekken komen we Friedrich Nietzsche tegen. Niet dat Nietzsche nou expliciet zoveel over tijd gemeld heeft maar het is wel een feit dat tijdsbeleving regelmatig als een onzichtbare geest door zijn aforismen doolt. Bovendien heeft hij in zijn stijl en tijd iets ongrijpbaars proberen te verwoorden met de wat mystieke vondst van “die Ewige Wiederkunft des Gleichen” dat een prominente plaats inneemt en misschien wel het frame van de Zarathustra betekent. Niet de Wiederkehr maar de Wiederkunft, maar dat vergt nu teveel tijd om daarover uit te weiden, waar het hier om tijd als duur gaat.

De roep om te onthaasten klinkt steeds duidelijker om ons heen maar de handen en voeten om deze weg in te slaan lijken ons te ontbreken. Het consumentisme zorgt ervoor dat onze samenleving draait zoals ze draait; met digitaal en algoritmisch te manipulerende consumenten die de ratrace van geld verdienen en uitgeven steeds sneller lijken te laten draaien. Ik herinner me een TV-interview waarin Joke Hermsen pleit voor een 25-uurs economie en wie zou dat niet willen? Geen werkeloosheid, minder milieubelasting, meer vrije tijd en nog wel meer voordelen die te noemen zijn maar helaas draait onze samenleving op gestreste individuen die ondanks alle hedendaagse voorzieningen en hulpmiddelen tijd te kort komen.

stil-de-tijdTerug naar het boek en de plek van Nietzsche. “De “windstilte van de ziel” die aan het creatieve proces voorafgaat, zoals Nietzsche dat noemde, is er een van de verveling, die ons het ware karakter van de tijd openbaart.” Een windstilte die vaker in haar boek terugkomt en die eigenlijk dagelijks overstelpt wordt met lawaai, haast en doelgerichtheid. Nietzsche schreef het in zijn Fröhliche Wissenschaft: “Für den Denker und für alle erfindsamen Geister ist Langeweile jene unangenehme ‘Windstille’ der Seele, welche der glücklichen Fahrt und den lustigen Winden vorangeht; er muss sie ertragen, muss ihre Wirkung bei sich abwarten.”

De essays zijn regelmatig beeldend en persoonlijk wanneer ze beschrijft hoe ze vertoeft in bijvoorbeeld Lazio en Athene. De voor de “Griekse” crisis vaststelling dat de Grieken enigszins melancholisch en lethargisch het leven nemen zoals het is, rotsvast en al eeuwen overtuigd van de toekomst die achter hen ligt en daarom niet te beïnvloeden valt, raakt wonderwel exact de essentie van het on-Europese van de Griekse samenleving. Op het snijvlak tussen de westerse lineaire en de oosterse cyclische tijd beleving, leven de Grieken met het idee dat wat ons leven ons gaat brengen al bepaald is in het verleden. Een tijdsbeleving waar Nietzsche zeker door beïnvloed is aangezien hij de tijd ook cyclisch benaderde.

“Stil de tijd” is al uitgebreid her en der besproken, dat ga ik dus niet nog eens doen. Interessant in de context van dit blog is de tijdgedachten van de filosoof die bleef herhalen hoe belangrijk de afbraak van bestaande zekerheden is. In haar essay over de schilder Rothko haalt Joke Hermsen dit ook aan als een “uitstaan naar het onbekende”.

De laatste bijdrage over de intelligentie van de computer blijft een actualiteit houden die me intrigeert. Het is voor mij zonneklaar dat denken zoals mensen dat kunnen nooit ingehaald zal kunnen worden door een apparaat dat weliswaar miljoenen maler sneller dan een mens kan denken maar niet o.a. de emotie en omgeving mee laat wegen die het denken bepalen. Tenzij we denken als bezigheid een andere en meer technocratische omschrijving en uitleg gaan geven, zal de mens creatiever in oplossingen blijven al heeft het daar wel veel meer tijd voor nodig dan een snelle binaire rekenmachine. Nietzsche spreekt in deze context over denken dat alleen vernieuwend en bevrijdend kan zijn wanneer het zich ontdaan heeft van een geciviliseerde status en gaat zoeken in de oergronden, hartstochten en driften uit een zogeheten “voorgeschiedenis”. Welke PC evenaart deze zienswijze?

klok-kopie

De Tijd

van lieverlee

vliegt woord voor woord

over dit vergeelde blad

zijn zijdeglans

schrijdt alsmaar voort

lokt ons vroeg of laat

van waar we waren gekomen

naar de vraag

waarheen hij met ons gaat

als een ongekende

maar toch beminde vriend

streelt hij met warme hand

zacht het komend jaar

leidend naar waar

onze bevroren bloesems

weer langzaam smelten

opnieuw gestaag

ontluiken

in ons toe te komen Tijd.

Een gedicht dat een jaartje of 6 geleden uit mijn pen gleed en dat nu teruglezend mij een beetje Grieks aandoet, in die zin dat de tijd als een entiteit buiten onszelf ligt.

De bundel van Joke Hermsen is een aangenaam -af en toe ook wat troostend -vertoeven tussen het soms zwaar op de maag liggend Duitse denken. Een welkom intermezzo met soms mediterrane blikken op literatuur, kunst, filosofie maar met name op de tijd die als tikkende klokken aan ons voorbij ijlt met als een uitnodigend alternatief een ontspannen interne tijd die in ons allemaal huist.

Eén gedachte over “Stil de tijd….leef nog even

  1. Beste Stephan,

    dank voor dit mooie verslag en… in mijn nieuwe boek Kairos staat een heel essay over Nietzsche en het enthousiasme, dus die liefde delen we ook!
    hartelijke groet,
    Joke J. Hermsen

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *