Schatplichtig aan Nietzsche

Schatplichtig aan Nietzsche

In deze winter van herinneringen drijven de wolken van vroeger en wat voorbij ijlde, als onontkoombare schaduwvlekken aan een blauwe hemel, boven mijn gemoed voorbij. Zoveel woorden en gedachten die op de een of andere wijze langs je ogen en gedachten zijn gegleden. En…zoveel van of over Friedrich Nietzsche en hen die op hun eigen wijze de weidse blikken van Nietzsche tot zich hebben genomen.

hermann-hesse
Opnieuw lezend in Hesse komen die wolken voorbij en sta ik stil bij zijn warme, troostende en dolende ogen en vastberaden pen. Evenals Nietzsche stond hij, antipolitiek en enigszins wereldvreemd, benevens de maatschappij en de moderne samenleving. Welhaast gelegitimeerd door de Zarathustra, vond Hesse een soort van Heimat in de afgezonderde Zwitserse bergen waar hij veel van zijn prachtige proza en poëzie schreef. Hesse geloofde in de vernieuwing vanuit het individu en niet vanuit de samenleving als autonome kracht. Het individu, diens ontwikkeling, gevoelens en ontdekkingen, komen in al zijn mooie werken terug; o.a. Knulp, Demian, Siddharta, der Steppenwolf, das Glasperlenspiel (waarvoor hij de Nobelprijs ontving) maar zeer zeker ook in Narzis und Goldmund dat ik na een goede 30 jaar weer tot me laat komen. De dolende en zoekende Goldmund die bijna een zelfstandig figuur wordt en de zinnen van Hesse trouw opvolgt. Proza waarin het appolinische versus het dionysische doorklinkt en dat soms boven zichzelf uitstijgt.

Overal in de Duitse literatuur vind je de sporen van Nietzsche terug. Iedereen heeft rekenschap moeten afleggen, vroeg of laat, links of rechts en de kritische toeschouwer ziet hoe dit heden ten dage maar doorgaat, zonder einde…zonder einde.

kafkaIk denk ook aan Kafka’s pogingen om aan de hand van enkele passages uit de Zarathustra een meisje het hof te maken. In zijn studententijd nam Kafka regelmatig de naam van Nietzsche in zijn mond ook al vinden we in zijn dagboeken er niets van terug. De centrale thematiek rondom God is echter wel degelijk door Nietzsche beïnvloed en vinden we terug in o.a. “Das Schloß”. Nietzsche werd niet expliciet door hem genoemd maar was (naar een uitspraak van Gerhard Kurz) aanwezig als “zout in het zeewater”. Een in het oog springende parallel tussen de Praagse auteur en de Duitse filosoof is de schijnbare schizofrene tussen het aardse en het bovenaardse. De kunst als tegenkracht voor een metafysische waarheid.

Nemen we Robert Musil; hij las Nietzsche ook rond zijn 18e, getuige zijn dagboekaantekeningen. Nietzsche stond als het ware in de coulissen van zijn “Mann ohne Eigenschaften”. De kritische toeschouwer die volgens Musil wel honderd nieuwe mogelijkheden schiep maar geen enkele benutte. Musil, evenals Hesse, ontliepen schijnbaar bewust de heftige hamerslagen van Nietzsche. De meer gematigde aforismen komen terig in dagboek aantekeningen en ander proza maar daarmee hebben ze toch eigenlijk interessante en meer metafysische denkrichtingen onaangeroerd gelaten totdat Heidegger een traptrede hoger ging of beter gezegd een paar treden dieper in de kelder van Nietzsche afdaalde waar hij menig interessante dingen aantrof.

rilkeOok Rilke ontkwam niet aan Nietzsche al was het alleen al door de schakel die hen verbindt in de persoon van Lou Andreas Salomé. Rilke schreef “Wer jetzt kein Haus hat, baut sich keines mehr”, zeer waarschijnlijk voortbouwend op de fundamenten van Nietzsches Heimatgedanke die bovenaan dit blog wappert. De denker en de dichter hebben zich beide verdiept in het snijvlak waar lijden en lust, denken en voelen elkaar vinden. Bij beide ontstond na een lange wandeling door het filosofische landschap het inzicht dat alleen de mens zelf de oplossing kon zijn voor de existentiële vragen waar deze zich sinds mensenheugenis mee bezighoudt. Rilke verwoordde het zachter, verfijnder maar was ook de toeschouwer die de wil tot macht als een zachte deken onder zijn betoverende poëzie spreidde.

Het zijn zo maar een paar voorbeelden want de lijst is zoveel langer. Bijvoorbeeld Stefan Zweig die Nietzsche in de schoolbanken las, bleef hem zijn leven lang trouw getuige zijn “Welt von Gestern”. Georg Heym die al op 25-jarige leeftijd door verdrinking om het leven kwam, was zo onder de indruk van Nietzsche’s hamerslagen, dat hij wenste “sein Leben nun umzugestalten, um ein Pfeil zum Übermenschen zu werden”. In Czernowitz kreeg de jonge Paul Celan van zijn medescholieren de bijnaam “Ubermensch”. Was het als een compliment bedoeld?

Het literaire fundament staat sinds 1900 nog steeds als een huis. Beïnvloeding op beïnvloeding, Nietzsche had niets met de zg. “Epigonen” en heeft het bijkans allemaal voorzien terwijl hij nota bene tijdens zijn leven niet meer dan enkele honderdtallen van zijn boeken verkocht. Wetende dat de tijd nog niet rijp voor zijn inzichten was. En wanneer ik in 2015 om me heen kijk, is de tijd er nog steeds niet rijp voor. Blijft dus de kunst over waar ik me dan ook graag vandaag aan overgeef; klassieke zinnestrelingen, meanderende voetstappen in melancholieke vergezichten tijdens winterse wandelingen en afsluitend met mediterrane melodieën die o.a. Genua, Nice en Sorrento laten voelen. Schatplichtig aan Nietzsche waren er zoveel, een verkeerde uitleg en interpretatie tot in 2015 ten spijt.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *