Pessoa’s boek der rusteloosheid

Pessoa’s boek der rusteloosheid

Op een wisselvallige eerste lentedag die veel activiteiten bemoeilijkt doordat het dán weer plenst en dán de zon zich weer laat zien, blader ik wat terug in het Boek der rusteloosheid van Fernando Pessoa. Of beter gezegd, de optekeningen van Bernardo Soares, een van de bekendste van zijn meer dan 20 heteroniemen. Een werk dat wereldwijd al duizenden lezers heeft geïntrigeerd en naar mijn overtuiging veel voer voor citeren heeft gegeven. Ik markeerde bijvoorbeeld: “…boek-der-rusteloosheid
een grote, onbekende teleurstelling, dove poëzie van de ziel die verveeld uit het raam leunt dat uitziet op het leven […]. Het is in de directe gewaarwording, alsof de brug over de slotgracht van de ziel opgehaald is en er tussen het kasteel en de landerijen niet meer overblijft dan het vermogen naar ze te kijken zonder erdoorheen te kunnen lopen. Wij bergen een isolement van onszelf in ons, maar een isolement waarbij wat scheidt net zo gestagneerd is als wijzelf, brak water dat ons onbegrip omringt.”

Waar is Nietzsche in het leven van Pessoa? Pessoa werd een jaar voor Nietzsche’s ineenstorting in Lissabon geboren en overleed daar in 1935. Niet echt oud geworden dus, maar was hij bekend met het werk van Nietzsche? En waarom dringt deze vraag zich zo op? Wanneer je het boek der rusteloosheid leest ontpopt zich vanzelf die vraag en het antwoord op die vraag. Er zijn veel overeenkomsten met Nietzsche in de toonzetting, de eenzaamheid en de verlatenheid die uit de zinnen spreken. De Goddeloosheid en het nihilistische wereldbeeld dat weliswaar op verschillende manieren in de beide levens post vatte maar wel een gemeenschappelijke rusteloosheid gaf, laten een gevoel bestaan dat we hier met zielenbroeders te maken hebben. Overigens wel een vertrekpunt voor de mooiste literatuuruitingen van de afgelopen twee eeuwen. Nietzsche zocht een mens voorbij de mens en Pessoa zocht een levenspad in het (dag)dromen.

“Achter mij, aan de andere kant van waar ik lig, raakt de stilte van het huis aan het oneindige. Ik hoor de tijd vallen, druppel voor druppel, en niet één druppel die valt kan men horen vallen”, schrijft de 41-jarige boekhouder. “Het oor waarop ik lig, etst zich mathematisch in mijn hersenen…alles is zo veel, alles is zo diep, alles is zo zwart en zo koud!” Je zou de man alsnog willen vergezellen in zijn diepste eenzaamheid en verveling. Een andere vraag dringt zich op; welke diagnose zou Pessoa in de huidige psychologie krijgen? Welke stoornis, welke vorm van depressie wanneer je schrijft “ik kan me overgeven aan het leven, ik kan slapen, ik hoef mezelf niet te kennen.” Of in aantekening 243: ”Ik verlies mij als ik mij vind, ik twijfel als ik geloof, ik heb niet wat ik heb. Ik slaap alsof ik aan het wandelen was, maar ik ben wakker. Ik word wakker alsof ik lag te slapen en behoor mijzelf niet toe.”

robert-walserNiet lang na de week van het boekenweek thema “waanzin” laaf ik mij in alle rust aan de rusteloosheid van grote namen als Pessoa en Robert Walser. Ook deze Zwitser waar ik jaren geleden menig werk van las en die mij evenals Pessoa intrigeert, liet de mensheid ongehoorde hoeveelheden aantekeningen na (“Aus dem Bleistiftgebiet”) bestaande uit duizenden pagina’s bijna onleesbare potlood aantekeningen die soms ook inhoudelijk moeilijk te ontrafelen zijn. Hoe gek zou Pessoa zijn geworden wanneer hij ouder dan zijn luttele 47 jaar zou zijn geworden? Net als Walser de laatste 23 jaar van zijn leven in een “Heilanstalt”? Voor de liefhebber van het prachtige proza van Walser verwijs ik overigens graag naar een nieuwe uitgave van “Der Spaziergang” bij Lebowski in een vertaling van Machteld Bokhoven.

Terug naar Pessoa. Zijn ledigheid en verveling op een kamertje ergens in het Lissabon van de jaren dertig dreven hem tot zinnen als “Niets kan me verzadigen, niets kan me troosten. Ik ben alles beu – of het nu geweest is of niet. Ik wil geen ziel hebben en ik wil er geen afstand van doen. Ik verlang wat ik niet verlang, en ik doe afstand van wat ik niet heb. Ik kan niets noch alles zijn: ik ben de brug tussen wat ik niet heb en wat ik niet wil.”

De Duitse hoogleraar filosofie aan de universiteit van Tübingen Steffen Dix, heeft al enkele stevige onderzoek- en graafwerkzaamheden naar Nietzsche en Pessoa gedaan. Zijn studies verschenen o.a. onder de titels Heteronymie und Neopaganismus bei Fernando Pessoa en “Rückkehr der Götter”. Dix is ook betrokken bij de Duitse uitgave van het verzameld werk van Pessoa en is tevens onderzoeker bij de Universiteit van Lissabon en betrokken bij het NIL (Nietzsche International Lab). Van 4 tot 6 februari werd daar op een congres stevig ingezoomd op o.a. de linken tussen Pessoa en Nietzsche. Zie hiervoor ook www.nietzschelab.com waar een hoofdstuk is gewijd aan Pessoa en Nietzsche.

fernando-pessoa“Als er geen aarde in de hemel is, kan er beter geen hemel zijn. Laat alles dan niets zijn en de roman zonder plot gewoon eindigen”. En in aantekening 348: “Het leven werpt ons weg als een steen en hoog in de lucht zeggen wij: “kijk hoe ik beweeg”. De poëet zet beide ramen open. Ik vind dit literaire vondsten met een gouden randje. In 399 schrijft hij: “….tussen mij en het leven heeft altijd matglas gezeten, maar dat heb ik nooit gemerkt, noch met mijn ogen, noch met mijn handen; ik heb noch mijn leven noch mijn plannen geleefd, ik was slechts de droom van wat ik wilde zijn, en die droom begon bij mijn wil, mijn doel was altijd de eerste voorstelling van wat ik nooit ben geweest.” Is dat niet om kippenvel van te krijgen? Ook in “de visuele minnaar” verderop op pagina 561 komt deze metafoor terug: “Ik ben als een wezen uit een ander bestaan dat onbestemd belangstellend door dit bestaan trekt. In alles ben ik daar vreemd aan. Tussen mij en dit bestaan zit als het ware een ruit. Ik wil dat die ruit altijd kraakhelder is, om het bestaan te kunnen zien zoals het is; maar ik wil altijd die ruit.” Welke psychoanalyticus waagt zich aan een analyse van deze levenshouding? Pessoa moet in zijn eenzaamheid troost hebben gezocht en wellicht gevonden in de woorden van vergane schrijvers en poëten. Hij tekent bijvoorbeeld woorden van de Perzische dichter Khayyam op waar deze zegt: “Het leven (…) is zoeken naar het onmogelijke door het nutteloze.” Hij vereenzelvigt zich met de Perzische wijsgeer die voldoende levensvreugde een vervulling ontvangt wanneer hij “….alleen naar rozen kijkt en wijn drinkt, geniet van een zachte bries en een gesprek zonder bedoeling.” Verkoop deze woorden eens in 2015….”De liefde windt op en vermoeit, handelen versnippert en faalt, niemand komt tot inzicht en denken maakt alles wazig (…) Alles is niets, of, zoals het heet in de Anthologia Graeca “alles komt voort uit redeloosheid”, en het is een Griek en dus een man van de rede die het zegt.” Dezelfde Grieken die nu vanuit een totaal andere wereldperceptie op het geld van de EU-landen wachten…?

_mg_0314Er is geen werk van Nietzsche tussen zijn nagelaten spullen aangetroffen. Beide dichters kwamen via verschillende denk- en wereldse wegen tot soms soortgelijke vergezichten. De drank maakte een eind aan het vereenzaamde leven van de boekhouder en handelscorrespondent. De wereld moest nog in brand gaan staan maar hij vertoefde gelukkig al in een diepe rust en onbewustzijn. De horizonnen van de Duitser en de Portguees moeten elkaar gekruist hebben als je zinnen leest als “Ooit, aan het eind van de kennis der dingen, zal de deur achterin opengaan en wordt alles wat wij zijn geweest – vuilnis van sterren en zielen – het huis uit geveegd, opdat wat er is opnieuw kan beginnen.” Waar kennen we dat van? Ik ben in Lissabon maar eens naast zijn ‘alter ego’ van brons gaan uitrusten…

Zie verder ook; https://www.ifilnova.pt/pages/lisbon-nietzsche-group

2 gedachten over “Pessoa’s boek der rusteloosheid

  1. Wat bijzonder om dit te lezen. Loek (Klinkhamer) is groot favoriet van Pessoa. De foto van jou met Pessoa in Lissabon hebben we ook van Loek! Bijzonder om zoveel dezelfde interesses te hebben bij zo’n toevallige ontmoeting in Spanje.

  2. Mooie tekst die mij als vertaler goed doet! Ik had hem al eerder gelezen, maar kwam er nu toevallig weer bij uit. Mag ik een tip geven? Sinds enige tijd bestaat er een digitaal literair tijdschrift voor Portugeestalige literatuur, http://www.zuca-magazine.nl, waarin we ruim anderhalf jaar korte citaten uit het Boek der rusteloosheid hebben gekoppeld aan foto’s van mijn vrouw, Ana Carvalho. Een keuze daaruit is een maand geleden uitgekomen bij Koppernik, onder de titel Het uurwerk van de ziel. https://www.koppernik.nl/project/het-uurwerk-van-de-ziel-fernando-pessoa-ana-carvalho/
    Met vriendelijke groet,

    Harrie Lemmens

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *