Alles doet mee aan de werkelijkheid

Alles doet mee aan de werkelijkheid

Meestal wacht het oordeel geduldig tot de laatste regel maar in het geval van Paul Scheffer’s creatie “Alles doet mee aan de werkelijkheid”, kan ik niet wachten tot pagina 261 van zijn biografie over zijn grootvader Herman Wolf. Was ik al een oplettende lezer of luisteraar wanneer de grijze krullen van Scheffer voorbij kwamen, na het lezen van de eerste 100 pagina’s kan ik niet anders zeggen dat het boek een prachtige vertelling is en een feest van herkenning. Schopenhauer, Nietzsche, Mann, Duitse letterkunde, ter Braak, nihilisme, idealisme, humanisme, zwaarmoedigheid en melancholie, alles komt voorbij in een boeiend leven dat zich tussen 1893 en 1942 afspeelde. “Het zijn twee werelden die streng gescheiden worden: het rijk van de vrijheid en het rijk van de noodzakelijkheid. De achterkamer staat voor het solide leven, het gezin en het werk (…). Maar de voorkamer staat voor de onvaste zoektocht in de wijsbegeerte en de letteren.” Scheffer schrijft verhalend soms ook echt verbeeldend waarbij ik zelf de geur van de kamer van mijn eigen opa (geb. 1900) opnieuw beleef; pijp en sigaren, huiselijke stof, thee uit kleine kopjes op een schoteltje, een advocaatje op de zondag en een strikt gescheiden voor- en achterkamer.

paul-schefferTerug naar het boek. Wolf is een zoeker en een vroegrijpe kenner van de Duitse taal- en letterkunde waarin hij doceert. Hij drinkt van het leven in zijn uitgangspunt dat hij in alles uitdraagt; alles doet mee aan de werkelijkheid. Hoe actueel kunnen de dingen zijn! De spanning tussen het om ons heen gevestigde rationalisme wordt meer en meer voelbaar in onze zoektocht naar idealisme en zingeving. De polariteit tussen de tegengestelden in de natuur, de moraal en de psyche. Tussen dood en leven maar ook in het politieke; rust en orde versus ondergrondse ontevredenheid (lees ressentiment). In het samenspan van verlichting en romantiek ziet Wolf de tekortkoming van beiden. “Zonder de werking van het onbewuste en zonder een gevoel voor het noodlot begrijpen we niet veel.” Hij heeft waarschijnlijk onder invloed van Nietzsche mooie zinnen opgetekend en anders klinken zijn woorden per toeval Nietzscheaans: “De verblinding groeit met de verlichting, de mens beweegt zich in een doolhof van licht. Hij kent de macht van de duisternis niet meer.” Hierin klinkt duidelijk zijn scepsis tegenover de kennis en de wetenschap en breekt hij een lans voor het onwetende subject dat we per saldo zijn. Wellicht komt het verder in het boek nog ter sprake; de tegenstelling tussen het Dionysische en Appolinische. “Evenzo worden voor de wijsgerige idealist de spanning, de disharmonie, de verscheurdheid en gebrokenheid, smart en lijden, als noodzakelijk verondersteld, omdat zij noodwendig liggen besloten in een redelijk wereldbestel, dat immers in zijn wezen de polaire tegenstelling inhoudt, met alle tragische gevolgen van deze.” Wat heeft de huidige tijd naast het oeroude geloof in een andere wereld of realiteit als de hemel, en een verzekeringspolis voor huis, wettelijke aansprakelijkheid en leven, tegenover deze “Schicksalsgedanke” gebracht? Makke schapen in keurige weilanden. Wolf blijft zoeken naar een harmonie die hij voorbij de tegenstrijdigheden hoopt te vinden, wetende dat de tegenstellingen het beginsel van alle leven zijn. In onze huidige tijd van rationele filosofen en wetenschappelijke betogen in filosofische traktaten is de volgende zin een welkom tegengewicht: “Wolf houdt van de dichter-filosoof als type, en de dichter heeft hem behoed voor de systematiek van de denker. In het “alles doet mee” overheerst uiteindelijk de meerstemmigheid van de roman, het uitgangspunt dat verschillende waarheden naast elkaar kunnen bestaan en kunnen blijven bestaan zonder te versmelten tot die allesomvattende waarheid”, betoogt Scheffer. Ik kijk uit naar de volgende pagina’s, maar het boek kan voor mij niet meer fout gaan, behalve de werkelijkheid dat Herman Wolf in het tweede oorlogsjaar veel te jong overleed. In ieder geval is “Nietzsche als religieuze persoonlijkheid” van Herman Wolf in een antiquarische uitgave onderweg naar mijn brievenbus!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *